Con đường đất đỏ ra huyện tòng quân

Tôi tìm đến một xóm nhỏ ở Quỳnh Lưu, Nghệ An vào những ngày đầu mùa mưa. Con đường bê tông hôm nay chạy thẳng qua cánh đồng, xe máy đi lại êm ru. Nhưng cụ Nguyễn Văn Tự, người đã từng lên đường nhập ngũ năm 1970, chỉ tay về mép ruộng rồi nói:

“Ngày chúng tôi đi bộ đội, không có con đường này đâu. Chỉ có một con đường đất đỏ dẫn ra huyện.”

Câu nói ấy khiến tôi muốn nghe tiếp. Và rồi, trong gian nhà nhỏ thơm mùi chè xanh, cụ kể cho tôi nghe về con đường đất đỏ ra huyện tòng quân – con đường mà theo cụ, “mỗi hạt bụi đều nhớ mặt người đi”.

Đó là một buổi sáng tháng ba năm 1970. Trời Nghệ An se lạnh sau cơn mưa đêm. Đất bazan đỏ quạch, dính vào dép cao su thành từng cục nặng trĩu. Từ tinh mơ, thanh niên các xóm đã tập trung trước sân hợp tác xã. Người đeo ba lô vải, người khoác chiếc chăn chiên cuộn tròn, có người chỉ mang theo bộ quần áo mẹ mới vá lại tối hôm trước.

Anh Nguyễn Xuân Dinh khi ấy hai mươi ba tuổi, đứng trong hàng ngũ thanh niên chuẩn bị lên huyện làm lễ giao quân. Mẹ anh đi theo một quãng, tay xách chiếc làn nhỏ đựng chai nước chè xanh và mấy củ khoai luộc.

Cụ Tự kể:

“Không ai khóc to đâu. Chỉ có tiếng dép lẹp xẹp trên đất ướt.”

Đoàn người bắt đầu đi. Con đường đất đỏ chạy giữa những thửa ruộng vừa cấy, vòng qua lũy tre rồi men theo triền đồi thấp. Mưa đêm làm mặt đường nhão ra, mỗi bước chân đều in dấu rất sâu.

Đi được một đoạn, các bà mẹ dừng lại. Họ đứng thành từng nhóm bên vệ cỏ, nhìn theo con cho đến khi không còn nhận ra ai với ai nữa. Mẹ anh Dinh không gọi với theo, chỉ giơ tay chỉnh lại quai ba lô cho con lần cuối.

Tôi hỏi cụ:

“Lúc ấy các anh nghĩ gì?”

Cụ cười buồn:

“Nghĩ đủ thứ. Có đứa háo hức, có đứa lo, có đứa nhớ nhà ngay khi chưa đi hết làng.”

Con đường ra huyện dài hơn mười cây số. Thanh niên đi thành hàng đôi. Ban đầu còn nói chuyện râm ran: chuyện mùa màng, chuyện cô gái xóm bên, chuyện đơn vị nào đang đánh giỏi ở miền Nam. Nhưng càng đi, tiếng nói càng ít dần.

Đến dốc Cồn Vang, đất đỏ bám kín dép. Nhiều người phải dừng lại cạo bùn bằng que tre. Anh Dinh vừa cạo dép vừa nói đùa:

“Chưa ra chiến trường mà đất quê đã giữ chân rồi.”

Mọi người cười ồ lên. Tiếng cười vang giữa buổi sáng âm u, rồi lại lặng đi rất nhanh.

Đi ngang qua bến sông, mấy em nhỏ chạy theo đưa cho các anh những cành sim tím. Có người cài lên mũ, có người ép vào sổ tay. Những món quà nhỏ bé ấy, theo lời cụ Tự, nhiều năm sau vẫn còn được một số người lính giữ lại như giữ một mảnh quê hương.

Gần trưa, đoàn tới thị trấn huyện. Con đường đất đỏ kết thúc ở sân vận động nơi tổ chức lễ giao quân. Cờ đỏ treo dọc lối vào, loa truyền thanh vang bài “Tiến bước dưới quân kỳ”. Lần đầu tiên nhiều chàng trai nông thôn thấy đông người đến thế.

Anh Dinh quay lại nhìn về phía con đường vừa đi qua. Từ sân huyện không còn thấy làng quê, chỉ thấy một dải đỏ mờ giữa hàng cây.

Cụ Tự kể nhỏ:

“Tôi biết lúc ấy ai cũng hiểu rằng mình vừa đi qua ranh giới của tuổi trẻ.”

Sau lễ giao quân, những chiếc xe chở tân binh rời huyện trong tiếng hò reo và tiếng trống. Nhưng điều còn ở lại lâu nhất trong ký ức của những người lính xứ Nghệ không phải sân vận động hay bài hát ngày tiễn quân, mà chính là con đường đất đỏ buổi sáng hôm ấy.

Nhiều năm sau chiến tranh, người còn sống trở về, người nằm lại Trường Sơn, Quảng Trị, Tây Nguyên. Con đường cũ dần được mở rộng rồi đổ bê tông. Mùa mưa không còn lầy lội như xưa.

Cụ Tự chống gậy đưa tôi ra đầu xóm. Cụ giẫm nhẹ xuống nền đường mới và nói:

“Đường bây giờ đẹp lắm. Nhưng tôi vẫn nhớ cảm giác đất đỏ dính vào dép ngày đi tòng quân. Hồi đó nghèo thật, mà lòng người thì sáng.”

Là người sưu tầm lịch sử, tôi hiểu rằng những con đường bình thường của làng quê Việt Nam đã từng là điểm khởi đầu của biết bao số phận. Từ những con đường ấy, những chàng trai chưa từng đi xa đã bước vào cuộc chiến tranh lớn nhất đời mình.

Con đường đất đỏ ra huyện tòng quân không chỉ nối làng với huyện. Nó nối tuổi thơ với trách nhiệm, nối mái nhà tranh với chiến trường, nối tình mẹ với nghĩa nước.

Và có lẽ, ở một nơi nào đó trong ký ức của những người lính Nghệ An năm xưa, con đường ấy vẫn còn nguyên màu đỏ của đất quê và dấu chân của một thế hệ đã đi qua chiến tranh để giữ lại hòa bình cho hôm nay.