CON ĐƯỜNG LÊN NÀ PẬU – KHI LỊCH SỬ KHÔNG CÒN NẰM TRÊN TRANG SÁCH _ 1B1VCVB

Có những nơi người ta đến để ngắm cảnh.

Có những nơi người ta đến để chụp một tấm ảnh, lưu lại một chuyến đi.

Nhưng cũng có những nơi, càng đi sâu vào, người ta càng thấy mình đang bước vào một câu chuyện đã bắt đầu từ rất lâu trước khi mình được sinh ra.

ATK Chợ Đồn là một nơi như thế.

Tôi đã từng nghĩ về lịch sử như những điều nằm rất xa mình. Lịch sử là những mốc thời gian trong sách giáo khoa, những cái tên được nhắc đi nhắc lại trong những giờ học, những trận đánh, những chiến thắng mà chúng tôi biết đến qua những trang giấy đã được in ngay ngắn.

Cho đến một ngày, tôi đứng giữa màu xanh của núi rừng Chợ Đồn.

Và tôi nhận ra: lịch sử không ở đâu xa. Lịch sử đang ở ngay dưới những bước chân của mình.

Tôi đã đi tìm một địa chỉ đỏ

Buổi sáng hôm ấy, con đường dẫn tôi về ATK Chợ Đồn không có gì quá đặc biệt.

Núi vẫn xanh. Trời vẫn cao. Những mái nhà nằm thấp thoáng giữa những vạt cây. Cuộc sống của người dân nơi đây vẫn bình dị như bao vùng quê miền núi khác.

Nếu không biết trước, có lẽ tôi sẽ khó hình dung rằng hơn bảy mươi năm trước, vùng đất yên bình này từng là một trong những căn cứ cách mạng quan trọng của cả nước.

ATK Chợ Đồn thuộc vùng Chiến khu Việt Bắc, nơi Trung ương Đảng, Chính phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh và nhiều cơ quan Trung ương từng ở và làm việc trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp. Năm 2016, quần thể di tích ATK Chợ Đồn được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.

Nhưng những con số ấy, dù quan trọng, vẫn chưa khiến tôi thực sự xúc động.

Điều khiến tôi bắt đầu suy nghĩ là một câu hỏi rất đơn giản: Tại sao những người làm nên lịch sử lại chọn nơi này?

Có lẽ bởi núi rừng Chợ Đồn khi ấy không chỉ là núi rừng.

Đó là sự che chở.

Là những con đường nhỏ giữa rừng.

Là những bản làng sẵn sàng chở che cán bộ.

Là những mái lán đơn sơ nhưng chứa đựng những quyết định có thể làm thay đổi vận mệnh đất nước.

Và tôi bắt đầu chuyến đi của mình bằng một điểm đến: Nà Pậu.

Trên con đường ấy, tôi đã thử đi chậm lại

Nà Pậu là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh từng ở và làm việc trong năm 1951. Ngày nay, nơi đây là một điểm di tích quan trọng trong quần thể ATK Chợ Đồn.

Tôi bước đi trên con đường dẫn vào khu di tích.

Không có tiếng súng.

Không có tiếng máy bay.

Không có những đoàn quân hành quân trong đêm.

Chỉ có tiếng bước chân của những người đến thăm và tiếng gió lẫn trong màu xanh của núi rừng.

Tôi chợt nghĩ: Nếu được sống ở nơi này vào năm 1951, tôi sẽ đi như thế nào?

Tôi có đủ can đảm để đi trong rừng khi phía trước là một tương lai chưa biết?

Tôi có đủ kiên nhẫn để sống trong một căn lán đơn sơ?

Tôi có thể chấp nhận những ngày tháng thiếu thốn, những hiểm nguy luôn ở phía trước?

Và nếu đặt mình vào vị trí của một người trẻ tuổi khi ấy, tôi nhận ra khoảng cách giữa tôi và thế hệ cha anh không chỉ được đo bằng hơn nửa thế kỷ.

Nó còn được đo bằng một điều lớn hơn: cách họ lựa chọn sống.

Chúng tôi hôm nay có điện thoại thông minh, có Internet, có trường học, có những con đường rộng, có cơ hội lựa chọn nghề nghiệp, lựa chọn nơi mình muốn đến.

Còn họ, trong những năm tháng chiến tranh, có khi chỉ có một con đường duy nhất: đi về phía Tổ quốc cần họ.

Những mái lán nhỏ và một câu chuyện lớn

Điều đặc biệt ở ATK Chợ Đồn là lịch sử không hiện diện bằng những công trình đồ sộ.

Nhiều điểm di tích nằm giữa núi rừng, gắn với những căn lán, nền lán, con đường, quả đồi, bản làng và những không gian mà ngày nay nếu chỉ nhìn bằng mắt thường, ta có thể thấy chúng thật bình thường.

Chính sự bình thường ấy lại khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn.

Bởi những con người từng ở đây không có những tòa nhà lớn làm nơi làm việc.

Có những lán được dựng bằng vật liệu tự nhiên tại chỗ, mái lợp lá, vách bằng phên nứa. Di tích Bản Ca, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc tháng 12/1947, là một ví dụ về không gian sống và làm việc giản dị ấy.

Tôi đứng trước những dấu tích ấy và tự hỏi:

Một căn lán nhỏ đến thế đã từng chứa đựng những suy nghĩ lớn đến nhường nào?

Một chiếc bàn đơn sơ đã từng đặt trên đó những tài liệu gì?

Những con người ngồi dưới mái lán ấy đã từng lo lắng cho điều gì?

Có lẽ họ cũng từng nhớ nhà.

Có lẽ họ cũng từng mệt mỏi.

Có lẽ họ cũng từng có những phút giây sợ hãi.

Nhưng rồi họ vẫn tiếp tục.

Tôi thích nghĩ về họ như những con người rất đỗi bình thường đã làm nên những điều phi thường.

Bởi nếu biến họ thành những hình tượng quá xa vời, chúng ta rất dễ ngưỡng mộ họ nhưng lại khó hiểu được họ.

Còn khi nghĩ rằng họ cũng từng là những người trẻ có ước mơ, có gia đình, có những điều muốn giữ cho riêng mình, tôi mới thực sự hiểu giá trị của sự hy sinh.

Tôi bắt đầu nhìn ATK Chợ Đồn bằng một ánh mắt khác

Từ Nà Pậu, câu chuyện lịch sử không dừng lại ở một địa điểm.

ATK Chợ Đồn là cả một không gian lịch sử với nhiều điểm di tích như Bản Ca, Nà Quân, Khuổi Linh, Pù Cọ, Khau Mạ, Nà Pậu... Mỗi địa điểm lại gắn với một phần hoạt động của cách mạng trong những năm kháng chiến.

Khuổi Linh từng là nơi đồng chí Trường Chinh và Văn phòng Trung ương Đảng ở và làm việc.

Nà Quân là nơi đặt Hội trường cơ quan Trung ương Đảng.

Khau Mạ gắn với nơi ở và làm việc của đồng chí Phạm Văn Đồng cùng Văn phòng Chính phủ.

Nà Pậu gắn với những tháng ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh sống và làm việc.

Những cái tên ấy, nếu chỉ đọc trong một danh sách, có thể rất khô khan.

Nhưng khi đứng giữa không gian núi rừng, tôi bỗng hiểu rằng: mỗi cái tên trên bản đồ ATK Chợ Đồn thực chất là một trang lịch sử.

Và mỗi trang lịch sử ấy lại được viết bằng tuổi trẻ, mồ hôi, lòng can đảm và sự hy sinh của biết bao con người.

Có những người đã trở về.

Có những người không trở về.

Có những người tên tuổi được cả dân tộc ghi nhớ.

Và cũng có rất nhiều người đã lặng lẽ đi qua chiến tranh, để rồi tên mình chỉ còn lại trong ký ức của gia đình, của một bản làng.

Lịch sử lớn lao được tạo nên từ những con người như thế.

Điều khiến tôi ám ảnh nhất không phải là chiến tranh

Tôi đã nghĩ mình sẽ xúc động khi nghe kể về những năm tháng chiến tranh.

Nhưng điều khiến tôi ám ảnh nhất sau chuyến đi lại là... sự bình yên.

Một buổi chiều ở Chợ Đồn, núi rừng vẫn xanh.

Trẻ em vẫn đến trường.

Người dân vẫn làm nương, làm ruộng.

Những con đường vẫn nối những bản làng.

Không còn tiếng súng.

Không còn những đoàn người hành quân trong đêm.

Không còn những người mẹ đứng trước cửa ngóng con trở về.

Tôi đứng đó rất lâu và nghĩ: Hóa ra đây chính là câu trả lời lớn nhất cho những hy sinh của thế hệ trước.

Họ chiến đấu không phải để chúng ta mãi nhớ về chiến tranh.

Họ chiến đấu để một ngày nào đó, trẻ em được lớn lên trong hòa bình.

Để một người trẻ có thể đứng giữa núi rừng Chợ Đồn, cầm điện thoại chụp một bức ảnh, rồi bình yên trở về nhà.

Để chúng ta có thể học tập, làm việc, yêu thương, ước mơ và lựa chọn tương lai của chính mình.

Và chính vì vậy, tôi nghĩ cách tri ân tốt nhất không chỉ là nhớ về quá khứ.

Mà là sống sao cho xứng đáng với hiện tại mà họ đã trao lại.

Nếu ngày ấy họ có tuổi trẻ, thì hôm nay chúng ta có gì?

Tôi từng nghĩ câu chuyện về những người đã hy sinh cho Tổ quốc là câu chuyện của quá khứ.

Nhưng sau chuyến đi ATK Chợ Đồn, tôi lại thấy đó là câu chuyện của hiện tại.

Bởi có một thứ không thay đổi qua thời gian: đó là tuổi trẻ.

Những người năm xưa cũng từng có tuổi trẻ như chúng ta.

Họ cũng từng đứng trước những lựa chọn.

Chỉ khác rằng lựa chọn của họ diễn ra trong chiến tranh.

Còn lựa chọn của chúng ta diễn ra trong hòa bình.

Ngày trước, một người trẻ có thể cầm súng để bảo vệ Tổ quốc.

Ngày nay, một người trẻ có thể bảo vệ Tổ quốc bằng tri thức, bằng lao động, bằng trách nhiệm, bằng việc giữ gìn văn hóa quê hương, bằng việc sống tử tế, bằng việc không thờ ơ trước những điều đang xảy ra quanh mình.

Ngày trước, có những người đi hàng trăm cây số giữa rừng để mang một tin tức quan trọng.

Ngày nay, chúng ta có thể đi hàng trăm cây số để tìm hiểu một di tích, kể lại câu chuyện của quê hương và đưa câu chuyện ấy đến với nhiều người hơn.

Có thể hình thức đã thay đổi.

Nhưng tinh thần trách nhiệm thì không.

Tôi muốn kể lại ATK Chợ Đồn theo cách của một người trẻ

Tôi không muốn sau chuyến đi này chỉ đăng một bức ảnh lên mạng xã hội với dòng chữ:

“Đã đến ATK Chợ Đồn.”

Tôi muốn kể nhiều hơn thế.

Tôi muốn kể rằng phía sau những địa danh tưởng như bình thường ấy là cả một thời đại.

Tôi muốn kể rằng Bản Ca không chỉ là một địa điểm.

Nà Pậu không chỉ là một quả đồi.

Khuổi Linh không chỉ là một cái tên trên bản đồ.

Nà Quân không chỉ là một địa danh.

Mỗi nơi đều có một câu chuyện.

Và nếu những người trẻ chúng tôi không tìm hiểu, không đặt câu hỏi, không kể lại, thì một ngày nào đó những câu chuyện ấy có thể chỉ còn nằm trong những trang tài liệu mà rất ít người mở ra.

Đó là điều tôi sợ hơn cả việc thời gian làm cũ một tấm bia đá.

Bởi di tích có thể được trùng tu, nhưng ký ức nếu không được truyền lại thì có thể biến mất.

Tôi nghĩ người trẻ không nhất thiết phải kể lịch sử bằng những lời thật lớn lao.

Chúng ta có thể bắt đầu bằng những điều rất nhỏ.

Một chuyến đi.

Một câu hỏi dành cho ông bà.

Một cuộc trò chuyện với một cựu chiến binh.

Một bài viết.

Một đoạn phim ngắn.

Một bức ảnh được kể bằng một câu chuyện tử tế.

Một lần dẫn bạn bè về thăm địa chỉ đỏ của quê hương.

Những điều nhỏ bé ấy, nếu được làm bằng sự chân thành, cũng là một cách để giữ lửa.

Và tôi mang theo một câu hỏi khi rời ATK

Trước khi rời ATK Chợ Đồn, tôi quay lại nhìn núi rừng thêm một lần nữa.

Tôi nghĩ về những người từng đi qua nơi này.

Tôi nghĩ về những người đã dành tuổi trẻ của mình cho đất nước.

Và tôi nghĩ về tuổi trẻ của mình.

Nếu một ngày nào đó có ai hỏi tôi: “ATK Chợ Đồn có ý nghĩa gì với bạn?”

Có lẽ tôi sẽ không trả lời bằng những mốc thời gian.

Tôi cũng không muốn chỉ trả lời bằng tên của những nhân vật lịch sử.

Tôi sẽ nói: ATK Chợ Đồn là nơi khiến tôi hiểu rằng mình đang được sống trong một thời đại mà rất nhiều người đã từng mơ ước.

Tôi được đi học.

Được trở về nhà mỗi ngày.

Được đứng giữa núi rừng trong một buổi chiều bình yên.

Được lựa chọn tương lai.

Được sống một tuổi trẻ không có tiếng bom đạn.

Nhưng sự bình yên ấy không tự nhiên mà có.

Nó được đánh đổi bằng tuổi trẻ của những người đi trước.

Vì vậy, tôi nghĩ mình có một món nợ.

Không phải món nợ phải trả bằng sự hy sinh giống như thế hệ cha anh.

Mà là món nợ của lòng biết ơn, trách nhiệm và sự tiếp nối.

Lời nhắn gửi từ một con đường

Trên đường trở về, tôi chợt nhận ra mình không còn nhìn con đường lên Nà Pậu giống như lúc đến.

Buổi sáng, đó chỉ là một con đường dẫn tôi tới một di tích.

Buổi chiều, nó trở thành một con đường nối quá khứ với hiện tại.

Ngày xưa, những người đi trên con đường ấy mang theo niềm tin về một ngày đất nước độc lập.

Hôm nay, chúng tôi đi trên con đường ấy với một nhiệm vụ khác: đừng để những điều họ đã đánh đổi bị lãng quên.

Có thể chúng tôi không thể sống lại thời hoa lửa.

Không thể biết chính xác những người năm xưa đã nghĩ gì trong từng khoảnh khắc.

Cũng không thể trả lại tuổi trẻ cho những người đã hy sinh.

Nhưng chúng tôi có thể làm một điều: sống thật đẹp trong tuổi trẻ mà họ đã trao lại.

Và có lẽ đó cũng là cách để một người trẻ hôm nay trả lời câu hỏi của lịch sử.

Không phải bằng những lời thật lớn.

Mà bằng chính cách mình sống.

Bởi khi rời ATK Chợ Đồn, tôi hiểu rằng: Lịch sử không chỉ nằm sau lưng chúng ta.

Lịch sử đang ở trong mỗi ngày bình yên chúng ta được sống.

Và từ những con đường của ATK năm xưa, tôi muốn bước tiếp trên con đường của tuổi trẻ hôm nay — với lòng biết ơn đối với những người đã đi trước, với trách nhiệm đối với quê hương, và với niềm tin rằng: mỗi thế hệ đều có một “thời hoa lửa” của riêng mình.

Thế hệ cha anh đã viết thời hoa lửa bằng máu và tuổi xuân.

Còn chúng tôi, những người trẻ được sinh ra trong hòa bình, sẽ viết phần tiếp theo bằng tri thức, khát vọng, trách nhiệm và những việc làm có ích cho quê hương, đất nước.

Để một ngày mai, khi có một người trẻ khác đứng trên con đường lên Nà Pậu, họ cũng có thể mỉm cười và nói: “Nhờ những người đi trước, tôi mới có một tuổi trẻ bình yên để sống và để cống hiến.”