Con đường mở giữa mưa bom

Nếu phải chọn một hình ảnh để nói về Quảng Bình trong những năm chiến tranh, nhiều người sẽ nghĩ đến những hố bom chồng lên hố bom, những bến phà ngày đêm đỏ lửa hay những đoàn xe nối đuôi nhau vượt qua màn đêm. Còn với ông, hình ảnh ấy chỉ đơn giản là... một con đường. Không phải con đường thẳng tắp hôm nay. Mà là con đường vừa lấp xong lại bị bom cày nát, vừa thông xe đã lại chìm trong khói bụi. Ông cười hiền: "Ngày ấy, tụi tôi không đếm ngày nghỉ. Chỉ đếm xem hôm nay mở được thêm bao nhiêu mét đường." Tôi gặp ông vào một sáng tháng Bảy. Ông đã ngoài tám mươi tuổi. Mái tóc bạc gần như trắng hết. Đôi bàn tay gầy guộc nhưng những ngón tay vẫn to, thô ráp như còn lưu lại dấu tích của năm tháng cầm cuốc, cầm xẻng. Trong góc nhà là một chiếc ba lô đã bạc màu. Một chiếc mũ cối. Một cây xẻng cán gỗ. Và một cuốn sổ nói. Ông nói: "Những thứ này không đáng giá tiền, nhưng là cả tuổi trẻ." Quảng Bình trong những năm chống chiến tranh phá hoại là địa bàn có vị trí đặc biệt quan trọng. Nhiều tuyến giao thông huyết mạch đi qua địa phương trở thành mục tiêu đánh phá ác liệt. Việc bảo đảm giao thông, sửa chữa đường sá, cầu cống và bến phà là nhiệm vụ thường xuyên của lực lượng Thanh niên xung phong, dân quân, công nhân giao thông cùng nhiều lực lượng khác. Ông là một trong hàng nghìn thanh niên tình nguyện lên đường khi tuổi đời còn rất trẻ. Ngày chia tay, mẹ chỉ kịp nhét vào ba lô ông một nắm lạc rang. Cha đứng ngoài sân, dặn đúng một câu: "Đi thì nhớ thương đồng đội như anh em ruột." Ông mang theo câu nói ấy suốt cả cuộc chiến. Công việc của họ bắt đầu khi nhiều người khác phải rút khỏi khu vực nguy hiểm. Ban ngày, máy bay đánh phá. Ban đêm, họ ra đường. Ánh đèn không được phép bật. Tiếng nói cũng phải hạ thấp. Mọi người làm việc chủ yếu nhờ ánh trăng, ánh sao hoặc những tín hiệu đã được quy ước. Bom vừa dứt. Tiếng cuốc, tiếng xẻng lại vang lên. Có hôm đất còn nóng. Khói còn bốc. Nhưng ai cũng hiểu rằng nếu con đường không được thông kịp, những đoàn xe phía sau sẽ phải dừng lại. Mỗi phút chậm trễ đều có thể ảnh hưởng đến nhiệm vụ chi viện.Ông kể: "Có khi đang lấp hố bom thì còi báo động lại vang. Tất cả lao xuống hầm. Máy bay đi rồi lại lên làm tiếp. Đêm nào cũng như thế."Khó khăn lớn nhất không chỉ là bom đạn. Mà là sự mệt mỏi. Có những ngày gần như thức trắng. Ăn vội. Ngủ vội. Quần áo lúc nào cũng lấm bụi đất. Nhiều người chưa kịp thay đôi dép đã mòn. Nhưng chưa ai nghĩ đến chuyện bỏ cuộc. Ông bảo: "Đường còn tắc thì mình chưa được nghỉ." Một câu nói ngắn, nhưng là mệnh lệnh tự thân của cả một thế hệ. Trong cuốn sổ cũ, ông không ghi thành tích. Không ghi số ngày công. Không ghi số hố bom đã lấp. Ông chỉ ghi tên đồng đội. Có người sau này trở về. Có người chuyển đơn vị. Có người mãi mãi nằm lại. Có những cái tên được khoanh bằng mực đỏ. Tôi hỏi. Ông im lặng. Rồi khẽ đáp: "Đó là những người không còn nữa." Cuốn sổ khép lại. Căn phòng cũng lặng đi. Có lần, tôi hỏi:"Điều gì khiến mọi người có thể vượt qua những năm tháng ấy?" Ông suy nghĩ rất lâu. "Tụi tôi tin đường phải thông.""Tại sao?" "Vì phía trước còn có người chờ." Chỉ vậy thôi. Không ai nói những điều lớn lao. Nhưng từng nhát cuốc của họ đều mang theo niềm tin rằng mỗi con đường được nối lại sẽ góp thêm sức mạnh cho cuộc kháng chiến.Sau ngày đất nước thống nhất, ông trở về quê.

Bắt đầu lại từ hai bàn tay trắng.

Chiếc cuốc năm xưa tiếp tục theo ông ra đồng.

Điều khác biệt duy nhất là lần này, ông đào mương dẫn nước chứ không còn lấp hố bom.

Ông cười:"Đất cũng là đất thôi. Chỉ mong nó nuôi người, đừng phải chôn thêm ai nữa."Nghe câu ấy, tôi thấy trong nụ cười của ông có cả sự thanh thản của một người đã đi qua chiến tranh.

Bây giờ, nhiều đoạn đường năm xưa đã trở thành quốc lộ rộng mở.Xe cộ qua lại tấp nập.

Những cây cầu mới nối liền đôi bờ.

Ít ai còn hình dung dưới lớp nhựa phẳng lì ấy từng có biết bao hố bom, biết bao mồ hôi và cả máu của những người mở đường. Ông không mong người khác nhớ tên mình. Ông chỉ mong mỗi lần đi trên những con đường ấy, thế hệ trẻ hiểu rằng sự thuận tiện hôm nay không phải tự nhiên mà có. Chiều muộn. Ông dẫn tôi ra đầu làng. Con đường bê tông chạy thẳng giữa cánh đồng lúa đang thì con gái. Ông chống gậy, nhìn thật lâu. "Tôi thích nhìn đường." "Tại sao vậy ông?" Ông cười. "Hồi trẻ chỉ mong đường không bị cắt." "Bây giờ?" "Bây giờ chỉ mong đường dẫn người ta đến gần nhau." Một câu nói khiến tôi nghĩ rất lâu. Chiến tranh luôn tạo ra những khoảng cách: giữa tiền tuyến và hậu phương, giữa người ở lại và người ra đi, giữa cuộc đoàn viên và nỗi chia ly. Còn hòa bình bắt đầu từ những con đường nối lại. Con đường nối làng với phố. Nối quá khứ với hiện tại. Nối ký ức với lòng biết ơn. Những người cựu Thanh niên xung phong như ông có thể không trực tiếp cầm súngngoài mặt trận, nhưng họ đã chiến đấu bằng sức trẻ, lòng dũng cảm và ý chí kiên cường trên những tuyến đường lửa. Chính sự bền bỉ ấy đã góp phần giữ mạch máu giao thông không ngừng chảy, để hậu phương tiếp sức cho tiền tuyến, để đất nước đi đến ngày thống nhất. Rời khỏi ngôi làng, tôi ngoái lại. Ông vẫn đứng bên con đường. Dáng người nhỏ bé giữa buổi chiều đầy gió. Tôi chợt hiểu rằng, điều còn lại sau chiến tranh không chỉ là những di tích hay những trang sử, mà còn là những con người bình dị đã dành cả tuổi xuân để mở đường cho Tổ quốc. Và hôm nay, chính họ lại tiếp tục mở một con đường khác – con đường dẫn thế hệ mai sau đến với sự thật lịch sử, với lòng biết ơn và trách nhiệm gìn giữ hòa bình.