Con đường tu hành và con đường cách mạng

Có những câu chuyện lịch sử khiến người ta bất ngờ vì nhân vật xuất hiện từ một nơi tưởng như rất khác với chiến tranh. Câu chuyện của Ni sư Diệu Thông là một trường hợp như vậy. Bà xuất thân từ cửa Phật, gắn bó với đời sống tu hành từ nhỏ, nhưng trong những năm chiến tranh lại trở thành một trong những nhân vật hoạt động trong lực lượng Biệt động Sài Gòn – Gia Định. Cuộc đời bà vì thế đi qua hai con đường tưởng như đối lập: con đường tu hành và con đường cách mạng.

Ni sư Diệu Thông có tên thật là Phạm Thị Bạch Liên, bí danh Huyền Trang. Bà xuất gia từ năm chín tuổi. Tuổi thơ và quá trình tu học của bà diễn ra trong môi trường Phật giáo, nơi bà được học kinh Phật và học chữ. Nhưng gia đình bà cũng có truyền thống hướng về cách mạng. Cha bà từng hỗ trợ hoạt động cách mạng, còn mẹ bà tham gia việc nấu ăn, tiếp tế cho những người hoạt động.

Chính môi trường gia đình và những gì chứng kiến từ nhỏ đã dần hình thành trong bà một tình cảm đặc biệt đối với những người tham gia cách mạng. Ban đầu, những đóng góp của bà chỉ là những việc nhỏ. Sau đó, khi trưởng thành hơn, bà dần tham gia sâu hơn vào hoạt động của lực lượng Biệt động Sài Gòn – Gia Định.

Một địa điểm gắn bó đặc biệt với cuộc đời bà là Chùa Tam Bảo, ở khu vực nay thuộc phường Minh Phụng, Thành phố Hồ Chí Minh. Chùa được xây dựng lại trên nền Chùa Bổn Nguyện cũ. Trong những năm chiến tranh, nơi đây trở thành một cơ sở gắn với hoạt động cách mạng và cũng là nơi những cán bộ hoạt động nội thành từng tìm đến.

Theo lời kể của bà Nguyễn Thị Huyền Thu, một cán bộ cơ sở của Ban Phụ vận Khu Sài Gòn – Gia Định từng tá túc tại Chùa Tam Bảo, Ni sư Diệu Thông đã giúp đỡ những người hoạt động cách mạng. Bà Huyền Thu kể rằng mình từng ở tại chùa, tham gia một số công việc phục vụ phong trào và sau đó bị bắt vào tháng 12/1968. Những lời kể của nhân chứng cho thấy Chùa Tam Bảo từng là một phần của mạng lưới cơ sở cách mạng trong lòng Sài Gòn.

Năm 1965, Ni sư Diệu Thông chính thức tham gia F100 thuộc lực lượng Biệt động Sài Gòn – Gia Định. Từ đây, bà không chỉ hỗ trợ các hoạt động giao liên mà còn tham gia những nhiệm vụ của lực lượng trong thành phố. Hình ảnh một nữ tu mặc áo lam hoạt động giữa Sài Gòn trở thành một phần đặc biệt trong câu chuyện về Biệt động Sài Gòn.

Điều đáng chú ý là bà không xem việc tu hành và tình yêu đất nước là hai điều hoàn toàn tách biệt. Trong những lời kể được Báo Nhân Dân ghi lại, bà cho rằng những giá trị mà mình tiếp nhận từ đạo Phật và những điều mình làm cho đất nước đã hòa quyện với nhau. Với bà, tinh thần từ bi và mong muốn đem lại bình an cho con người cũng có thể trở thành động lực để dấn thân khi đất nước đang trải qua chiến tranh.

Trong những năm 1965–1967, Ni sư Diệu Thông cùng đồng đội tham gia nhiều hoạt động của lực lượng Biệt động Sài Gòn – Gia Định. Sau đó, bà bị bắt. Chùa Tam Bảo cũng bị phá hủy, và dấu tích của ngôi chùa cũ dần biến mất theo thời gian.

Nhưng câu chuyện của bà không kết thúc cùng với chiến tranh. Sau ngày đất nước thống nhất, Ni sư Diệu Thông tiếp tục công tác tại Phòng Tham mưu của Bộ Tư lệnh Thành phố cho đến năm 1982 thì nghỉ hưu. Năm 2011, bà trở lại con đường tu hành, xuống tóc tại Chùa Thất Bửu ở An Giang. Năm 2015, bà được Giáo hội Phật giáo Việt Nam tấn phong lên hàng giáo phẩm Ni trưởng.

Đến tháng 3/2026, ở tuổi 95, bà được bổ nhiệm làm trụ trì Chùa Thất Bửu. Cuộc đời tưởng như đã khép lại sau những năm tháng chiến tranh và công tác lại mở sang một chương mới, trở về với đời sống tôn giáo mà bà đã gắn bó từ thuở nhỏ.

Có một chi tiết đặc biệt khiến câu chuyện của Ni sư Diệu Thông trở nên gần gũi với văn hóa đại chúng. Bà chính là nguyên mẫu của nhân vật Ni cô Huyền Trang trong bộ phim Biệt động Sài Gòn. Từ một nhân vật lịch sử có thật, câu chuyện về bà đã bước ra khỏi những trang tư liệu và trở thành hình ảnh quen thuộc với nhiều thế hệ khán giả.

Ngày nay, dấu tích Chùa Tam Bảo gần như không còn. Khi trở lại địa chỉ cũ trên đường Ba Tháng Hai vào tháng 4/2026, nhóm phóng viên Báo Nhân Dân ghi nhận rằng ngôi chùa xưa đã không còn dấu vết rõ ràng. Nhưng những hiện vật như chiếc áo lam, khăn trùm và những tư liệu được lưu giữ tại Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ vẫn còn đó, như những mảnh ghép giúp phục dựng câu chuyện về một người phụ nữ từng sống giữa hai thế giới: cửa Phật và chiến trường đô thị.

Cuộc đời Ni sư Diệu Thông có lẽ đặc biệt bởi bà đã trải qua không chỉ một lần dấn thân. Lần thứ nhất là khi một cô bé bước vào cửa Phật và lựa chọn đời sống tu hành. Lần thứ hai là khi người nữ tu ấy bước ra khỏi sự bình yên của mái chùa để tham gia vào những năm tháng đầy biến động của Sài Gòn. Sau chiến tranh, bà lại trở về với đời sống tôn giáo, tiếp tục con đường đã bắt đầu từ thuở nhỏ.

Giữa Thành phố Hồ Chí Minh hôm nay, nơi những con đường đã thay đổi và nhiều dấu tích xưa không còn nguyên vẹn, câu chuyện của Ni sư Diệu Thông vẫn giúp người ta hiểu rằng lịch sử của thành phố được tạo nên bởi rất nhiều con người với những xuất thân khác nhau. Có người là công nhân, có người là sinh viên, có người là người thợ, và cũng có những người bước ra từ cửa Phật. Họ gặp nhau ở một thời điểm đặc biệt của lịch sử, để rồi mỗi người mang theo một câu chuyện riêng đi qua chiến tranh.

Nguồn:

Báo Nhân Dân. (2026, April 22). Cuộc đời kỳ lạ của một ni sư. https://special.nhandan.vn/cuoc-doi-ky-la-cua-mot-ni-su/index.html