Con phà đi qua đêm Bến Thủy
Sinh ra giữa một làng quê Yên Thành, chàng trai Nguyễn Đăng Chế lớn lên cùng bờ tre, ruộng lúa và những mùa gió Lào bỏng rát. Năm 1964, sau khi tốt nghiệp trung cấp giao thông, ông trở về công tác tại Ty Giao thông Nghệ An. Đó cũng là lúc chiến tranh phá hoại lan ra miền Bắc, những cây cầu, bến phà và tuyến đường của Nghệ An trở thành mục tiêu đánh phá.
Người cán bộ trẻ ban đầu làm nhiệm vụ khảo sát đường. Ông đi qua những cánh rừng miền Tây, những bến sông và con đường nối với tuyến vận tải chiến lược. Đường bị hỏng thì tìm lối tránh, cầu bị đánh thì tính cách khôi phục. Khi bom từ trường được thả xuống sông, ông cùng đồng đội chuyển sang làm nhiệm vụ rà phá để giữ luồng vận tải. Riêng năm 1967, đội do ông phụ trách đã xử lý khoảng 200 quả trên các tuyến đường, dòng sông và cửa biển.
Năm 1969, Nguyễn Đăng Chế được giao làm Trưởng phà Bến Thủy khi mới ngoài hai mươi tuổi. Bến phà nằm ở vị trí huyết mạch trên sông Lam, nối Nghệ An với Hà Tĩnh và con đường chi viện vào Nam. Mỗi đêm, từng đoàn xe chở lương thực, thuốc men, thiết bị và quân trang nối nhau chờ qua sông. Chỉ cần phà tắc một đêm, phía sau sẽ dồn lại cả một dòng xe dài.
Khoảng ba trăm cán bộ, công nhân và chiến sĩ bám trụ quanh bến. Trụ sở đã bị đánh hỏng, họ đào nơi làm việc trong núi Quyết, chia nhau trực phà, sửa máy và cứu hộ. Những chuyến vượt sông thường diễn ra trong bóng tối. Người lái ca-nô phải nghe tiếng máy, nhìn dòng nước và theo tín hiệu rất nhỏ từ hai bờ. Khi trời sáng, phà được kéo vào nơi kín để tránh bị phát hiện.
Tháng 11/1972, bom nổ chậm và bom từ trường khiến luồng Bến Thủy bị ách tắc nhiều ngày. Các cách rà phá thông thường không đem lại kết quả như mong muốn. Trong khi ấy, xe và hàng chi viện đang chờ; chiến trường phía Nam không thể chậm thêm. Nguyễn Đăng Chế đề xuất sử dụng một con phà lớn, có ca-nô hỗ trợ, chạy qua khu vực bị phong tỏa để tạo lực kích thích khiến bom phát nổ, từ đó mở lại luồng.
Đó là nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm. Khi cấp trên hỏi ai sẽ chỉ huy, ông nhận trách nhiệm vì mình là trưởng phà. Chiều 23/11/1972, năm người lên phà thực hiện nhiệm vụ. Sau những vòng chạy trên sông, các quả bom phát nổ, con phà bị hư hỏng và ông Chế bất tỉnh vì sức ép. Đồng đội tìm thấy ông trên mặt nước và đưa đi cấp cứu. Đến đêm, ông tỉnh lại, sau đó phải điều trị gần một năm mới có thể trở về đơn vị.
Điều đáng quý là ông ít khi nhận công lao về mình. Khi được đề nghị làm hồ sơ phong tặng danh hiệu Anh hùng, ông từng xin nhường sự ghi nhận ấy cho những đồng đội đã không trở về. Ông cho rằng mình còn được sống, còn có thể tiếp tục làm việc đã là một điều may mắn. Ngày 31/12/1973, Đơn vị tự vệ Phà Bến Thủy được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân lần thứ hai.
Sau chiến tranh, ông tiếp tục công tác trong ngành giao thông rồi nghỉ hưu. Người từng đứng giữa bến sông dữ dội năm nào lại tìm niềm vui trong thơ ca, vườn tược và cuộc sống làng quê. Nhưng trong những trang viết của ông, hình bóng Bến Thủy vẫn trở đi trở lại: một dòng Lam đêm tối, tiếng ca-nô, những bàn chân công nhân lấm bùn và những chuyến xe đi về phía Nam.
Năm 2018, ông Nguyễn Đăng Chế được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Sự ghi nhận đến muộn, nhưng như một lời tri ân dành cho cả tập thể những người từng giữ bến. Bởi phía sau người trưởng phà là thợ máy, lái ca-nô, dân quân, công nhân và người dân hai bờ đã cùng nhau giữ cho mạch giao thông không bị cắt đứt.
Bây giờ, những cây cầu lớn đã bắc qua sông Lam. Xe cộ qua Bến Thủy chỉ mất vài phút, không còn phải chờ con nước hay nghe còi báo động. Các em ngồi trên xe có thể không nhìn thấy dấu tích của bến phà cũ. Nhưng dưới lớp phù sa kia là ký ức về những con người đã lấy trách nhiệm làm thước đo lòng dũng cảm.
Câu chuyện của ông Nguyễn Đăng Chế nhắc ta rằng người anh hùng không nhất thiết phải nói những lời lớn lao. Có khi, người ấy chỉ bình tĩnh nhận phần khó nhất vì hiểu rằng nếu mình lùi lại, đoàn xe phía sau sẽ không thể đi tiếp. Nhờ những con phà như ở Bến Thủy, con đường thống nhất đất nước đã được nối qua biết bao đêm dài.
Tư liệu đối chiếu: Báo Nhân Dân – “Gặp người hùng từng tổ chức truy điệu chính mình”; Báo Pháp luật Việt Nam – “Chuyện kỳ diệu về người lái chuyến phà trên sông Lam”.
