CÔNG BINH TRƯỜNG SƠN – NHỮNG NGƯỜI PHÁ NÚI MỞ ĐƯỜNG GIỮA “TÚI BOM” ĐƯỜNG 20 QUYẾT THẮNG

Thời kỳ lịch sử

1965–1972 – Kháng chiến chống Mỹ, trên tuyến Đường 20 Quyết Thắng thuộc hệ thống đường Trường Sơn.
PHẦN I – CON ĐƯỜNG ĐI QUA NÚI

Năm 1965.

Chiến trường miền Nam ngày càng cần nhiều người, nhiều vũ khí, nhiều đạn dược.

Nhưng muốn đưa được tất cả những thứ ấy vào chiến trường, trước hết phải có đường.

Trường Sơn khi ấy không phải là một con đường theo nghĩa thông thường.

Đó là rừng núi.

Là vực sâu.

Là những con dốc dựng đứng.

Là những con suối có thể biến thành dòng thác sau một trận mưa.

Và trên tất cả—

là máy bay Mỹ luôn tìm cách cắt đứt tuyến vận tải.

Trong hoàn cảnh đó, Bộ Tư lệnh 559 quyết định mở một tuyến đường ngang xuyên Trường Sơn.

Đó là Đường 20.

Tuyến đường bắt đầu từ khu vực Phong Nha, Quảng Bình, vượt qua dãy Trường Sơn, sang đất Lào và nối với ngã ba Lùm Bùm.

Con đường dài khoảng 125 km.

Nó không chỉ mở thêm một tuyến vận tải.

Nó phá thế độc đạo của hệ thống đường Trường Sơn và tạo điều kiện để vận chuyển cơ giới với quy mô lớn hơn.

Nhưng mở đường ở Trường Sơn không giống mở một con đường trong thời bình.

Mỗi mét đường phải đổi bằng mồ hôi.

Có nơi phải phá đá.

Có nơi phải bạt núi.

Có nơi phải làm cầu, làm ngầm.

Có nơi phải đào hầm để tránh bom.

Và tất cả đều phải làm trong điều kiện có thể bị đánh phá bất cứ lúc nào.

Vì vậy, cái tên “Quyết Thắng” được đặt cho con đường cũng chính là lời thề của những người làm đường.

Chọc thủng Trường Sơn.

Mở đường thắng lợi.

Chú thích ảnh: Bộ đội công binh và thanh niên xung phong phá đá, mở Đường 20 Quyết Thắng trong những năm đầu xây dựng tuyến đường.

Nguồn: TTXVN, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và các tư liệu về Đường 20 Quyết Thắng.

PHẦN II – 127 NGÀY ĐÊM PHÁ NÚI

Để mở được Đường 20, những người lính phải đối mặt trước hết với chính núi rừng.

Dốc Ba Thang là một ví dụ.

Đó là một địa hình hiểm trở, nơi việc đưa đường qua núi đòi hỏi những người công binh phải làm việc trên những vách đá cheo leo.

Theo hồi ức của Thiếu tướng Võ Sở, những người lính công binh từng phải đứng trên những chiếc thang rất cao, tự buộc mình vào sườn núi để đục đá, đặt bộc phá.

Từng tốp người lên.

Một loạt bộc phá nổ.

Rồi tốp khác tiếp tục.

Chỉ trong khoảng nửa tháng, một tiểu đoàn đã sử dụng gần 1.000 lượng bộc phá, với hơn 9 tấn thuốc nổ, để hạ dốc Ba Thang.

Hạ được dốc Ba Thang đồng nghĩa với việc tuyến Đường 20 tiến thêm một bước quan trọng.

Sau 127 ngày đêm làm việc không ngừng nghỉ, tuyến đường dài khoảng 123–125 km được khai thông vào ngày 5-5-1966 theo các tư liệu lịch sử.

Những người mở đường chưa kịp nghỉ.

Bởi ngay khi đường mở xong—

một cuộc chiến khác bắt đầu.

Giữ đường.

Máy bay Mỹ lập tức biến con đường mới mở thành mục tiêu trọng điểm.

Những hố bom xuất hiện.

Những đoạn đường bị cày nát.

Những cây cầu bị đánh sập.

Những đoạn ngầm bị bom phá.

Và công binh lại phải lao ra.

Không phải để mở đường lần nữa—

mà để khôi phục con đường trước khi đoàn xe đến.

Chú thích ảnh: Công binh Trường Sơn phá đá, mở đường trên địa hình hiểm trở của Đường 20 Quyết Thắng.

Nguồn: VietnamPlus, tư liệu Hội Truyền thống Trường Sơn và TTXVN.

PHẦN III – CON ĐƯỜNG BIẾN THÀNH “TÚI BOM”

Đường vừa mở.

Bom đã tới.

Địch hiểu rất rõ ý nghĩa của tuyến đường.

Nếu không thể ngăn những đoàn xe bằng lực lượng trên mặt đất—

thì phải biến cả con đường thành một bãi bom.

Từ cuối năm 1964, khi bộ đội Trường Sơn bắt đầu chuyển mạnh sang vận chuyển cơ giới, Đường 20 trở thành một trong những mục tiêu đánh phá dữ dội.

Những trọng điểm như:

Cua chữ A.

Ngầm Ta Lê.

Đèo Phu La Nhích.

Trạ Ang.

Cà Roòng – ATP.

đã trở thành những cái tên mà người lính Trường Sơn không thể quên.

Cả cụm trọng điểm ATP nằm trong một đoạn đường ngắn nhưng hứng chịu mức độ đánh phá đặc biệt khốc liệt.

Tại Phu La Nhích, các nguồn tư liệu ghi nhận có những thời kỳ máy bay Mỹ đánh phá với mật độ cực lớn; cuối tháng 11-1969, B-52 phối hợp với máy bay cường kích đánh liên tục trong nhiều ngày, biến khu vực thành một vùng đất trơ trụi.

Bom phá.

Bom bi.

Bom từ trường.

Bom nổ chậm.

Bom cháy.

Bom napalm.

Rất nhiều loại vũ khí được sử dụng để làm tê liệt tuyến đường Trường Sơn.

Nhưng có một điều mà đối phương không tính hết được.

Đường có thể bị phá.

Nhưng những người giữ đường sẽ lại xuất hiện.

Hố bom vừa nguội—

xẻng đã xuống.

Đá vừa sập—

bộc phá lại được đưa tới.

Cầu vừa bị đánh—

công binh tìm cách dựng lại.

Đường không thể thông?

Thì phải làm cho nó thông.

Bởi phía sau những người sửa đường là những đoàn xe đang chờ.

Chú thích ảnh: Đường 20 Quyết Thắng sau những trận đánh phá; công binh và lực lượng bảo đảm giao thông phải liên tục khôi phục tuyến đường.

Nguồn: TTXVN, VietnamPlus và tư liệu lịch sử Đường Trường Sơn.

PHẦN IV – KHI BOM VỪA DỨT, CÔNG BINH LẠI RA ĐƯỜNG

Có một quy luật khắc nghiệt trên Trường Sơn:

Máy bay đánh xong thì công binh mới bắt đầu công việc của mình.

Nhưng đôi khi—

họ phải làm việc ngay cả khi máy bay vẫn còn trên trời.

Sau một trận bom, không ai biết quả bom cuối cùng đã rơi xuống chưa.

Không ai biết dưới lớp đất mới sạt có bom nổ chậm hay không.

Không ai biết đoạn đường phía trước còn an toàn hay đã bị cắt.

Những người lính phải tiến lên.

Dò tìm.

Xử lý bom.

San đất.

Lấp hố.

Dựng lại cầu.

Mở lại đường.

Tại những nơi như Đường 20, lực lượng công binh và thanh niên xung phong phối hợp để giữ cho tuyến đường không bị tắc lâu.

Một cựu chiến binh từng kể rằng trên tuyến đường, sau mỗi trận bom, các đơn vị phải chờ tín hiệu an toàn rồi mới ra sửa đường.

Một phát súng báo hiệu còn người chết.

Hai phát báo hiệu đường bị ách tắc nặng hoặc còn bom nguy hiểm.

Ba phát báo hiệu đã có thể ra làm việc.

Những tín hiệu đơn giản ấy trở thành một thứ “ngôn ngữ” giữa những người đang sống giữa chiến trường.

Và rồi—

họ lại đi.

Không có xe cứu hộ.

Không có máy móc hiện đại.

Chủ yếu là cuốc.

Xẻng.

Xà beng.

Bộc phá.

Sức người.

Một hố bom được lấp.

Một đoạn đường được san.

Một chiếc cầu tạm được dựng.

Một đoàn xe đi qua.

Rồi máy bay lại xuất hiện.

Và vòng quay lại bắt đầu.

Chú thích ảnh: Công binh Trường Sơn khôi phục tuyến đường sau những trận bom; trong đó có tư liệu nổi tiếng về công binh mở đường tại ngầm Ta Lê sau trận bom B-52.

Nguồn: TTXVN; bộ ảnh “Đường 20 - Quyết thắng” của nhiếp ảnh gia Hứa Kiểm.

PHẦN V – NHỮNG CĂN HẦM GIỮA RỪNG

Đường phải thông.

Nhưng người phải sống để sửa đường.

Vì thế, bên cạnh mặt đường là một hệ thống hầm hào, nơi trú ẩn.

Hầm chữ A.

Hầm trong hang đá.

Hầm cạnh đường.

Hầm giữa rừng.

Có nơi người lính trú trong những hang tự nhiên.

Có nơi họ phải đào hầm ngay cạnh nơi đóng quân.

Một hồi ức được Báo Quân đội nhân dân ghi lại cho thấy tại khu vực Binh trạm 14, người dân đã giúp bộ đội đào hầm ngay trong nhà để tránh bom. Có những căn hầm được đào giữa nhà, có cả hầm chữ A phía trước thềm.

Những căn hầm ấy không phải nơi để người lính sống thoải mái.

Chúng chật.

Ẩm.

Tối.

Nhiều khi đông người.

Nhưng khi máy bay xuất hiện—

đó là nơi giữ lại sự sống.

Ngoài kia là bom.

Trong hầm là những con người đang chờ.

Có thể chỉ vài phút.

Có thể lâu hơn.

Rồi khi tiếng động cơ xa dần—

họ lại bước ra.

Không ai biết mặt đường phía trước còn nguyên hay không.

Nhưng họ biết mình phải kiểm tra.

Và nếu đường bị phá—

phải sửa.

Chú thích ảnh: Hệ thống hầm trú ẩn được bộ đội và lực lượng trên tuyến Đường 20 sử dụng để tránh bom đạn.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân và tư liệu nhân chứng về Đường 20 Quyết Thắng.

PHẦN VI – CUA CHỮ A, TA LÊ, PHU LA NHÍCH

Nếu phải chọn một đoạn đường để nói về sự khốc liệt của Đường 20, người ta thường nhắc đến cụm trọng điểm ATP.

Ba cái tên nằm gần nhau:

Cua chữ A.

Ngầm Ta Lê.

Đèo Phu La Nhích.

Đây là cửa ngõ vượt khẩu quan trọng của tuyến đường.

Địch hiểu điều đó.

Và vì vậy, chúng đánh phá với cường độ khủng khiếp.

Tại Phu La Nhích, theo các tư liệu được VietnamPlus tổng hợp, máy bay Mỹ đánh phá gần 10.000 lần, trong đó khoảng 2.450 lần bằng B-52 trong những năm tuyến đường tồn tại. Mỗi cán bộ, chiến sĩ công binh và thanh niên xung phong chốt giữ trọng điểm phải chịu một mật độ bom đạn đặc biệt lớn.

Có những ngày—

rừng biến thành đất trống.

Có những đêm—

pháo sáng treo đầy trời.

Có những khoảng thời gian—

người lính gần như không có một đêm bình thường.

Nhưng đường vẫn phải giữ.

Bởi nếu Cua chữ A tắc—

xe không qua.

Nếu Ta Lê tắc—

tuyến vận tải bị chặn.

Nếu Phu La Nhích bị cắt—

con đường sang phía Tây Trường Sơn bị đe dọa.

Vì vậy, công binh không chỉ “làm đường”.

Họ đang giữ một mạch máu chiến lược.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp, khi đến thăm trọng điểm Phu La Nhích tháng 3-1973, đã nói về sự kiên cường của những người từng bám trụ nơi đây:

“Chỉ có ý chí gang thép mới trụ được trên trọng điểm này.”

Chú thích ảnh: Cụm trọng điểm Cua chữ A – ngầm Ta Lê – đèo Phu La Nhích, một trong những khu vực ác liệt nhất của Đường 20 Quyết Thắng.

Nguồn: VietnamPlus, VOV và TTXVN.

PHẦN VII – HỌ KHÔNG CHỈ MỞ ĐƯỜNG, HỌ MỞ MỘT LỐI SỐNG

Nhìn một con đường hôm nay, người ta thường chỉ thấy mặt nhựa.

Nhưng Đường 20 ngày ấy không có lớp nhựa phẳng phiu.

Nó là đất đỏ.

Đá núi.

Bùn lầy.

Hố bom.

Những đoạn ngầm.

Những cây cầu tạm.

Và những vệt bánh xe.

Mỗi khi xe đi qua một đoạn đường vừa được sửa—

phía sau nó là công sức của rất nhiều người.

Công binh phá đá.

TNXP san đường.

Người lái xe chờ giờ chạy.

Bộ phận thông tin bảo đảm liên lạc.

Lực lượng vận tải bảo đảm hàng hóa.

Những người dân địa phương che chở cho bộ đội.

Một con đường không bao giờ chỉ được làm bởi một lực lượng.

Nhưng công binh là những người thường xuyên phải đối diện trực tiếp với những gì bom đạn để lại.

Đường sập—

họ sửa.

Cầu gãy—

họ dựng.

Đá chắn—

họ phá.

Bom chưa nổ—

họ xử lý.

Và khi đường lại thông—

một đoàn xe tiếp tục đi.

Đó là lúc công việc của họ được nhìn thấy rõ nhất.

Không phải khi bộc phá nổ.

Mà là khi bánh xe bắt đầu lăn.

Chú thích ảnh: Đoàn xe vượt qua Cua chữ A trên Đường 20 Quyết Thắng – kết quả cuối cùng mà những người mở đường và giữ đường luôn hướng tới: tuyến vận tải không bị gián đoạn.

Nguồn: Bộ ảnh “Đường 20 - Quyết thắng” của nhiếp ảnh gia Hứa Kiểm, TTXVN.

PHẦN VIII – NHỮNG NGƯỜI ĐÃ KHÔNG TRỞ VỀ

Không phải tất cả những người mở đường đều sống đến ngày chiến tranh kết thúc.

Có những người chết vì bom.

Có người bị bom vùi.

Có người hy sinh khi phá đá.

Có người hy sinh khi sửa đường.

Có người mất tích giữa những trận đánh phá mà đến nhiều năm sau vẫn chưa tìm thấy hài cốt.

Đường 20 có những địa danh hôm nay đã trở thành nơi tưởng niệm.

Hang Tám Cô là một trong những nơi đau thương nhất.

Ngày 14-11-1972, tám thanh niên xung phong quê Thanh Hóa, tuổi khoảng 18–20, hy sinh tại đây khi một trận bom làm cửa hang bị sập. Câu chuyện ấy đã trở thành một trong những biểu tượng về sự hy sinh trên tuyến Đường 20 Quyết Thắng.

Nhưng Hang Tám Cô không phải là toàn bộ câu chuyện.

Dọc tuyến đường còn rất nhiều người đã nằm lại.

Có những người có tên.

Có những người chưa tìm được hài cốt.

Có những đoạn đường hôm nay xe vẫn chạy qua nhưng bên dưới lớp đất ấy là ký ức của những người đã chết để nó được tồn tại.

Vì vậy, mỗi lần nói:

“Đường 20 Quyết Thắng.”

không nên chỉ nghĩ đến một công trình giao thông.

Hãy nhớ rằng đó còn là một nghĩa trang dài hàng trăm cây số của tuổi trẻ Trường Sơn.

Chú thích ảnh: Khu di tích Hang Tám Cô trên Đường 20 Quyết Thắng – nơi tưởng niệm tám thanh niên xung phong hy sinh tháng 11-1972.

Nguồn: VOV, VietnamPlus và tư liệu Khu di tích Đường 20 Quyết Thắng.

PHẦN IX – “ĐƯỜNG KHÔNG THỂ TẮC”

Có một câu nói từng trở thành tinh thần của những người làm đường Trường Sơn:

“Tim có thể ngừng đập nhưng mạch máu giao thông không thể tắc.”

Đó không phải một khẩu hiệu treo trên tường.

Đó là cách họ sống.

Bởi họ hiểu rằng phía trước là chiến trường.

Một đoàn xe bị chặn lại không chỉ có nghĩa là một chiếc xe không đi được.

Nó có thể là đạn không đến.

Lương thực không đến.

Nhiên liệu không đến.

Người lính ở phía trước phải chờ.

Vì vậy, khi bom vừa ngừng—

công binh ra.

Khi đường vừa mở—

xe đi.

Khi đường lại bị đánh—

công binh lại sửa.

Vòng quay ấy kéo dài năm này qua năm khác.

Và chính sự bền bỉ ấy đã khiến đối phương dù sử dụng một lượng bom đạn khổng lồ vẫn không thể bóp nghẹt hoàn toàn tuyến đường Trường Sơn. Các tư liệu về tuyến vận tải ghi nhận bộ đội Trường Sơn đã xây dựng hàng chục nghìn kilômét đường ô tô, cùng hàng nghìn cầu, cống, ngầm trong suốt cuộc chiến.

Đó là một cuộc chiến mà chiến thắng đôi khi không phải là bắn hạ một chiếc máy bay.

Mà chỉ đơn giản là:

sáng hôm sau, con đường vẫn còn xe chạy.

Chú thích ảnh: Những đoàn xe tiếp tục vượt Đường 20 Quyết Thắng giữa bom đạn – hình ảnh cho thấy mục tiêu cuối cùng của những người mở đường và giữ đường.

Nguồn: TTXVN, VOV và VietnamPlus.

LỜI KẾT – MỖI MÉT ĐƯỜNG MỘT PHẦN TUỔI TRẺ

Ngày nay, Đường 20 Quyết Thắng đã trở thành một tuyến đường giữa màu xanh của núi rừng Quảng Bình.

Xe vẫn đi.

Người dân vẫn qua lại.

Rừng đã che phủ những vết bom.

Những con dốc năm xưa không còn mang dáng vẻ của chiến trường.

Nhưng nếu nhìn kỹ—

dưới mỗi đoạn đường ấy là một phần lịch sử.

Có những người đã đứng trên vách đá để đặt bộc phá.

Có những người chui xuống hầm khi máy bay xuất hiện.

Có những người chạy ra mặt đường ngay sau khi bom vừa dứt.

Có những người cặm cụi bên hố bom để lấp đất.

Có những người phá từng khối đá để mở thêm một mét đường.

Và có những người đã chết ở đó.

Đường 20 được mở trong 127 ngày đêm.

Nhưng để giữ nó hoạt động suốt những năm chiến tranh, những người lính Trường Sơn phải trả giá bằng một cuộc chiến dài hơn rất nhiều.

Bom napalm có thể đốt cháy rừng.

Bom B-52 có thể xé nát mặt đất.

Một trận bom có thể xóa đi công sức của cả một ngày.

Nhưng sáng hôm sau—

những người công binh lại cầm cuốc, xẻng.

Họ lại xuống đường.

Lại phá đá.

Lại lấp hố.

Lại dựng cầu.

Lại mở lối.

Bởi phía trước vẫn còn những đoàn xe.

Và phía sau những đoàn xe ấy là cả một chiến trường đang chờ.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp sau này gọi Đường 20 là “một kỳ công, kỳ tích, kỳ quan”.

Nhưng phía sau ba chữ ấy không phải là máy móc.

Không phải những công trình hiện đại.

Mà là những con người bằng xương bằng thịt.

Những người lính công binh.

Những cô gái thanh niên xung phong.

Những người lái xe.

Những dân công.

Những người dân Trường Sơn.

Họ đã lấy sức người mở một con đường xuyên qua núi.

Và bằng máu của mình—

giữ cho con đường ấy không bao giờ tắt.

Đó mới là câu chuyện thật sự của những người công binh Trường Sơn.

Không phải câu chuyện của một người hùng duy nhất.

Mà là câu chuyện của cả một thế hệ đã biến núi rừng thành đường đi của Tổ quốc.

Chú thích ảnh: Đường 20 Quyết Thắng ngày nay – tuyến đường đã trở thành một hệ thống di tích lịch sử đặc biệt, ghi dấu công sức và sự hy sinh của bộ đội Trường Sơn, công binh và thanh niên xung phong.

Nguồn: VOV, VietnamPlus, TTXVN và tư liệu di tích Đường Trường Sơn