Công cuộc hợp nhất các tổ chức cộng sản ở trong nước sau Hội nghị Hương Cảng và việc tổ chức Ban Trung ương Lâm thời đầu tiên.

Trong khi các đồng chí Lâm thời Chấp ủy ở Nam Kỳ tiến hành việc hợp nhất xuống tận cơ sở thì chúng tôi lo việc lựa chọn người giới thiệu vào Ban Trung ương lâm thời. Như Hội nghị hợp nhất đã quy định, Nam Kỳ phải chọn bốn đại biểu để giới thiệu và Trung ương lâm thời, điều kiện trước hết của đại biểu là phải thuộc thành phần công nông, đang hoạt động ở xí nghiệp hoặc ở sát cơ sở; và phân bố cho nhóm Hoa kiều hai người, An Nam một người và Đông Dương một người.Việc lựa chọn này chúng tôi cũng lại phải trao đổi với đại biểu các nhóm, vì thực tế chúng tôi chỉ là những người có hiểu biết phần nào về nhóm An Nam mà thôi.Nhóm Hoa kiều suốt mấy ngày đêm tìm kiếm, cân nhắc, chọn lọc, nhưng rốt cuộc các đồng chí đó trả lời là không chọn được người nào. Lúc này hoàn cảnh của các đồng chí Hoa kiều rất bấp bênh, toàn là những đồng chí lánh loạn, nay đây mai đó chưa có cơ sở gì, giấy tờ không có hoặc không hợp pháp nên đi ra một bước là lo bị xét hỏi, sợ bị bắt… Chúng tôi cũng tìm đủ cách thuyết phục để các đồng chí cử người vào Trung ương lâm thời, đồng thời hứa bảo đảm sẽ tìm đủ mọi phương tiện để giấu giếm đưa các đồng chí ra Bắc họp, và họp xong lưu lại ở Bắc luôn cũng được. Nhưng các đồng chí Hoa kiều một mực từ chối, viện cớ rằng không phải ngại đi họp xa hay ngại ở nơi này nơi khác dù họp ở ngay Sài Gòn và ở luôn Sài Gòn các đồng chí cũng không muốn tham dự vào Ban Trung ương lâm thời, với lý do là những người mới đến xứ này lần đầu tiên và chưa được bao lâu, chưa nắm vững tình hình công việc, nhất là về vấn đề ngôn ngữ không thông, cần phải có một thời gian lâu dài học hỏi và hoạt động mới làm quen được với công tác ở đây, nếu tham gia vào Ban Trung ương lâm thời không những không lợi mà còn thêm phức tạp. Các đồng chí chỉ xin tham dự vào Ban Lâm thời Chấp ủy ở Nam Kỳ mà thôi, vì trên thực tế tổ chức của các đồng chí cũng chỉ có ở Nam Kỳ, chứ Trung, Bắc chưa có gì…Chúng tôi nhận thấy các đồng chí cộng sản Hoa kiều cũng xuất phát từ lòng chân thành mà từ chối nên cũng không cố nài ép; nhưng chúng tôi cũng nghĩ rằng dầu sao, các đồng chí ấy cũng đã chiến đấu lâu ngày ở Trung Quốc và như thế tất nhiên sẽ có thể góp được nhiều kinh nghiệm quý báu cho Ban Trung ương lâm thời của ta trong việc chỉ đạo cách mạng Việt Nam, nên chúng tôi kiên quyết yêu cầu các đồng chí phải cố gắng tiếp tục tìm kiếm cho có người để về sau bổ sung vào Ban Trung ương lâm thời cho đủ số như đã quy định, còn ngay trước mắt thì cũng tạm bằng lòng để các đồng chí đó chỉ cử một đại biểu tham gia Ban Lâm thời Chấp ủy ở Nam Kỳ.Nhóm Đông Dương ở Nam Kỳ đề cử và giới thiệu vào Ban Trung ương lâm thời đồng chí Sáu, quê ở Bắc mới vào Sài Gòn làm công nhân.Về đại biểu của nhóm An Nam vào Ban Trung ương lâm thời thì chúng tôi đã trao đổi với đồng chí Huân để tìm kiếm và lựa chọn. Chúng tôi đặt hai tiêu chuẩn:Phải là một đồng chí xuất thân từ thành phần công nhân mà lựa hoặc tối thiểu cũng phải là một đồng chí đương làm công nhân.Phải là một đồng chí nắm sát và am hiểu tình hình trong Nam cho nên cũng cần chọn một đồng chí quê ở Nam Kỳ. Nếu không thì cũng phải là đồng chí đã làm việc lâu năm ở trong Nam.Chúng tôi điểm qua tất cả những đồng chí ở Sài Gòn - Chợ Lớn thì chỉ thấy toàn là những đồng chí tiểu tư sản trí thức mới vô sản hóa; không có một ai đủ những tiêu chuẩn đã đề ra ở trên; chúng tôi phải lựa chọn các đồng chí ở các tỉnh và rốt cuộc đồng ý chọn đồng chí Lộ, là một đồng chí xuất thân từ trung nông, quê ở Hòa An, Cao Lãnh, đã từng làm nhiều nghề thủ công như thợ sơn, thợ may, thợ cắt tóc…, đồng chí này tuy về mặt kinh nghiệm lãnh đạo chưa có gì, nhưng về mặt tư cách và nhiệt tình cách mạng thì thật là hiếm có.Chúng tôi rất vui mừng là đã chọn được hai đồng chí đúng tiêu chuẩn quy định là thành phần công nông. Tuy vậy, đến đây chưa phải là hết nhiệm vụ, chúng tôi còn phải làm sao cho các đồng chí ấy có đủ những hiểu biết để xứng đáng là một đồng chí Ủy viên Trung ương; mặc dầu là một Trung ương lâm thời của một Đảng vừa mới thành lập. Chúng tôi bàn với các đồng chí trong Ban Lâm thời Chấp ủy là phải lập tức thu thập mọi tình hình trong xứ rồi báo cáo gấp cho hai đồng chí ấy nắm vững. Còn riêng về phần Việt và tôi, cũng hết sức cố gắng nếu hiểu biết những gì thì cũng gặp trao đổi ngay để hai đồng chí đó được hiểu biết thêm, để khi ngoài Bắc có giấy triệu tập thì có thể đi ngay được.Chúng tôi mời hai đồng chí Sáu và Lộ đến ở cùng trong căn nhà lá nhỏ hẹp ở xóm thợ thuyền bên Khánh Hội, nơi mà chúng tôi vừa mới tiếp Bách cách mấy hôm trước đây. Tại đây, trong vòng 10 ngày hay nửa tháng, chúng tôi đã cùng nhau nghiên cứu một số vấn đề then chốt về lý luận cũng như về công tác cách mạng. Việt thì lo truyền đạt và giải thích tất cả những nghị quyết và những văn kiện của Hội nghị hợp nhất, còn tôi thì chuyên lo đi sâu về các tư liệu của Đại hội lần thứ VI của Quốc tế Cộng sản xuất bản bằng tiếng Pháp.Sở dĩ phải đi sâu nghiên cứu đến tư liệu của Quốc tế Cộng sản tại Đại hội lần thứ VI là vì, như trước đây đã thuật rõ, Hội nghị hợp nhất ở Hương Cảng đã căn cứ vào những tư liệu của Quốc tế Cộng sản (mà chủ yếu là căn cứ vào phần Luận cương nói về phong trào cách mạng ở các nước thuộc địa và nửa thuộc địa), để đề ra đường lối, chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam. Lúc ấy tôi vừa dịch ra tiếng Việt, đồng thời cũng vừa tóm tắt lại những ý chính để báo cáo lại với các đồng chí đó rồi đặt ra vấn đề để các đồng chí thảo luận. Đại thể cũng đi qua các phần chính về đời sống kinh tế ở các thuộc địa và chính sách thực dân của bọn đế quốc; so sánh tình hình nước ta với các thuộc địa và bán thuộc địa như Trung Hoa, Ấn Độ, Triều Tiên… Đặc biệt, chúng tôi đi sâu vào đoạn nói về sự khác nhau của cuộc cách mạng tư sản dân quyền ở các thuộc địa với các xứ độc lập là cuộc cách mạng tư sản dân quyền ở thuộc địa phải gắn liền với cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, do đó mà nhấn mạnh đến nhiệm vụ của Đảng Cộng sản về các vấn đề cách mạng ruộng đất, vấn đề liên minh phản đế, vấn đề bá quyền của giai cấp vô sản…Vấn đề thành phần tổ chức của Đảng, chúng tôi nhấn mạnh: ở nước ta cũng như một số nước thuộc địa hoặc bán thuộc địa, giai cấp công nhân còn non trẻ, ít ỏi, do đó lúc đầu thành phần công nông trong tổ chức Đảng có thể còn ít hơn với thành phần tiểu tư sản, trí thức…Trong bước đầu ấy, phần nhiều chúng ta đi theo Đảng mới chỉ có được tinh thần yêu nước, chống đế quốc, chưa thấy được việc quan trọng phải có thành phần cơ bản làm nòng cốt lãnh đạo trong Đảng… Một nước thuộc địa muốn giải phóng dân tộc thì cần phải dựa vào lực lượng hùng hậu của quần chúng mà đại bộ phận là công nhân và nông dân lao động. Thành phần cơ bản này là những người nghèo khổ nhất, bị bóc lột nhiều nhất thì mới có tinh thần đấu tranh kiên quyết để giải phóng cho dân tộc, cho giai cấp. Đây là quan điểm đã được nêu rõ trong Nghị quyết của Đại hội lần thứ VI Quốc tế Cộng sản mà tại Hội nghị hợp nhất ở Hương Cảng, chúng tôi cũng đã thống nhất ý kiến, coi đó là chỉ thị của Quốc tế Cộng sản mà chúng ta phải nghiêm túc thi hành.Vì vậy, chúng tôi đã nhất trí là Ban Trung ương lâm thời sẽ chọn cho được tối đại đa số là thành phần công nông, như thành phần hai đồng chí (Sáu và Lộ) mà chúng tôi đã chọn được. Chúng tôi rất tin tưởng ở hai đồng chí sẽ hoàn thành tốt nhiệm vụ của toàn Đảng giao cho, xứng đáng là những đại biểu của Nam Kỳ trong Trung ương lâm thời.Như vậy, nhiệm vụ mà Hội nghị hợp nhất giao cho chúng tôi đã hoàn thành tốt. Vào khoảng tháng 3-1930, chúng tôi trao đổi với đồng chí Bách (Bí thư của Ban Lâm thời Chấp ủy) và đưa ra nguyện vọng là muốn vào nhà máy để thực hiện khẩu hiệu “Vô sản hóa” của Đảng. Đồng chí Bách không đồng ý để chúng tôi làm việc đó. Đồng chí nói: “Việc trước mắt là các đồng chí (Việt và Nghĩa) về các tỉnh, các địa phương để tiếp tục tiến hành hợp nhất ở cơ sở. Làm sao cho các cơ sở Đảng thật mạnh thì toàn Đảng ta mới trở thành một khối vững chắc, có như vậy mới lãnh đạo được quần chúng để đấu tranh, chống đế quốc chủ nghĩa, giải phóng dân tộc”…Sau đó đồng chí Bách phân công Việt đi Gia Định, Chợ Lớn. Tôi thì đi Mỹ Tho, Bến Tre. Cả hai chúng tôi đều thấy ý kiến của đồng chí Bách là đúng và rất vui vẻ nhận nhiệm vụ của Đảng giao phó để lên đường về công tác ở các tỉnh.Tình hình các tổ chức cộng sản ở Trung – Bắc và công cuộc hợp nhất ở đâyTrong Hội nghị hợp nhất ở Hương Cảng, chúng tôi cũng đã nhắc đến Đảng Tân Việt, một đảng đã yêu cầu hợp nhất với Thanh niên suốt mấy năm không thành và phần đông đảng viên, nhất là đảng viên cơ sở, cũng có xu hướng cộng sản không khác gì thanh niên. Các đồng chí đại biểu Đông Dương Cộng sản Đảng có cho biết là Đảng Tân Việt ở Nghệ Tĩnh có giao thiệp với đồng chí Thịnh (tức Nguyễn Phong Sắc) phụ trách Đông Dương Cộng sản Đảng ở Trung Kỳ và tha thiết yêu cầu được hợp nhất với Đông Dương Cộng sản Đảng. Các đồng chí Đông Dương Cộng sản Đảng không chấp thuận vì cho rằng hợp nhất như thế thì tổ chức Đảng sẽ quá phức tạp, nên có đề nghị là Tân Việt phải giải tán để rồi lựa chọn từng cá nhân đủ tiêu chuẩn mà kết nạp vào Đông Dương Cộng sản Đảng. Trong khi đang trao đổi ý kiến chưa ngã ngũ thì đột nhiên các đồng chí được giấy triệu tập đi ra Hương Cảng họp; không rõ bây giờ ở nhà công việc đã bàn bạc đến mức nào và giải quyết ra sao. Theo như các đồng chí nhận định thì Tân Việt cũng đã bị bắt và bị tan rã ở nhiều nơi, chỉ riêng ở Nghệ Tĩnh là vẫn còn cơ sở mà thôi. Như bài trước tôi đã thuật rõ, Hội nghị hợp nhất đã có quyết định đối với Đảng Tân Việt nếu họ tha thiết yêu cầu thì có thể kết nạp họ vào Đảng Cộng sản Việt Nam, và trong việc chọn hai đồng chí ở Trung Kỳ và Ban Trung ương lâm thời có thế lấy một đồng chí là đại biểu nhóm Tân Việt ở Nghệ Tĩnh.Đồng chí Nguyễn Phong Sắc (1902-1931),
Bí thư Xứ ủy Trung kỳ Đảng Cộng sản Việt Nam.Khi hai đại biểu Đông Dương là Chí và Trọng về đến Hà Nội, trong lúc ở đây, tình hình Pháp khủng bố hết sức nghiêm trọng, thì đồng chí Phiếm Chu (tức Đỗ Ngọc Du), người phụ trách công việc chung báo cáo lại rằng Đảng Tân Việt đã cải tổ thành Đông Dương Cộng sản liên đoàn để yêu cầu hợp nhất với Đông Dương Cộng sản Đảng, công việc hợp nhất đã được chấp thuận và đương tiến hành giới thiệu để thống nhất về tổ chức. Đông Dương Cộng sản liên đoàn đã tổ chức được công nhân trong các nhà máy ở Vinh như nhà máy Diêm Bến Thủy, Nhà máy Xe lửa Trường Thi… nhiều nông dân ở khắp thôn quê hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Ở Bắc, Đông Dương Cộng sản liên đoàn cũng có tổ chức được chút ít tại Hà Nội trong đám sinh viên cao đẳng, đã có giới thiệu địa chỉ nhưng chưa có hoàn cảnh để bắt mối liên hệ. Như vậy, vấn đề hợp nhất các tổ chức cộng sản ở Trung - Bắc không còn là việc phải bàn nữa, mà chỉ là công việc đương xúc tiến để hoàn thành.Trong tình hình này, Chí và Trọng chỉ cần triệu tập Thịnh ở Vinh ra Hà Nội cùng với Phiếm Chu ở Bắc, bốn người họp nhau tại một căn nhà ở phố Hàng Thiếc để báo cáo lại những công việc của Hội nghị hợp nhất ở Hương Cảng và nhiệm vụ của Chí và Trọng phải tiến hành. Việc chính trong cuộc họp này là phải chọn người để giới thiệu vào Ban Trung ương lâm thời theo như đã quy định là Bắc Kỳ chọn ba đồng chí và Trung Kỳ chọn hai đồng chí. Sau một hồi bàn bạc và điểm qua danh sách các chi bộ ở Hà Nội cũng như ở các tỉnh, đã thống nhất ý kiến chọn được các đồng chí sau:Đại biểu cho Bắc Kỳ vào Trung ương lâm thời là các đồng chí: Giáp - công nhân Nhà máy Dệt Nam Định. Điện Hải - con cháu một văn thân chống Pháp có tiếng ở làng Đông Trung, phủ Kiến Xương, tỉnh Thái Bình. Chí - một trong hai đại biểu của Đông Dương Cộng sản Đảng đã đi dự Hội nghị hợp nhất ở Hương Cảng (mặc dầu Chí cố từ chối với lý do mình không phải thành phần công nông, nhưng anh em không chấp thuận vì thấy cần phải có một đồng chí đã từng dự Hội nghị hợp nhất nắm vững tình hình mọi mặt được vào Ban Trung ương lâm thời, vả lại Hội nghị hợp nhất đã giao cho Chí trách nhiệm đứng ra triệu tập Ban Trung ương lâm thời họp lần đầu tiên ở Bắc Kỳ, như thế là Hội nghị đã có hướng muốn giới thiệu Chí vào Ban Trung ương lâm thời).Đại biểu cho Trung Kỳ vào Trung ương lâm thời về phía Đông Dương Cộng sản Đảng thì không còn ai hơn Thịnh, một đồng chí nắm vững tình hình mọi mặt ở Trung Kỳ; còn về phía Đông Dương Cộng sản liên đoàn thì phải do các đồng chí bên nhóm ấy đề cử (Cát, công nhân Nhà máy Diêm Bến Thủy, quê ở xã Yên Dũng (Vinh) được chọn).Vì rằng, Trung ương lâm thời phải đóng ở Bắc Kỳ nên ba đồng chí Chí, Điện Hải và Giáp cũng tạm được coi như thường vụ của Trung ương lâm thời, mà công việc thực tế trước mắt thì chỉ lãnh đạo riêng công tác ở Bắc Kỳ và lo chuẩn bị cho công việc triệu tập hội nghị đầu tiên của Ban Trung ương lâm thời mà thôi. Ba đồng chí đó đã phân công nhau như sau:Chí, Bí thư, phụ trách chung và lo triệu tập hội nghị đầu tiên của Ban Trung ương lâm thời.Giáp, Ủy viên, phụ trách giao thông và tài chính, đồng thời kiêm nhiệm phụ trách Hà Nội vì ở đây có nhiều xí nghiệp và nhiều tổ chức công nhân.Điện Hải, Ủy viên, phụ trách các tỉnh Nam Định, Thái Bình và các vùng nông thôn.Vào khoảng tháng 4-1930, các đồng chí ở Trung và Nam Kỳ đã được triệu tập về Hà Nội để họp Ban Trung ương lâm thời; nhưng về đây ở hàng tháng mà không họp được vì Pháp khủng bố và kiểm soát gắt quá, không thể tìm được chỗ nào an toàn để họp. Rốt cuộc, lại phải quyết định họp ở Hương Cảng.Hẹn nhau là đầu tháng 7, mọi người đều phải có mặt ở Hương Cảng để họp, nhưng khi đi thì phải chia thành hai lớp để đề phòng sự bất trắc là bị bắt cả xâu. Toán thứ nhất có bốn đồng chí là Chí, Thịnh, Sáu và Lộ (02 Nam, 01 Trung, 01 Bắc). Lúc xuống đến cảng Hải Phòng thì lại chia ra thành hai tốp để xuống tàu, tốp xuống trước là Sáu và Lộ bị mật thám hỏi giấy và bị bắt ngay làm cho toán đi kế tiếp là Chí và Thịnh trông thấy lập tức rút lui và thoát được.Như thế là Ban Trung ương lâm thời đầu tiên không họp được mà hai đồng chí đã bị bắt. Về sau còn có những đồng chí khác cũng bị bắt hoặc bị truy nã gắt quá đến nỗi không thể ló ra khỏi nhà mà đi đâu hay hoạt động gì được. Vì vậy, phải bổ sung và thay thế nhiều đồng chí khác vào Ban Trung ương lâm thời, mãi cuối năm 1930 mới họp được lần đầu tiên ở Hương Cảng. Lúc ấy công cuộc hợp nhất mới được xem như đã hoàn thành.