Công lao và phẩm chất của anh hùng Nguyễn Trãi
Nguyễn Trãi (1380–1442), hiệu là Ức Trai, là một nhà chính trị, nhà quân sự, nhà tư tưởng, nhà văn hóa kiệt xuất thời Lê Sơ. Ông là công thần khai quốc nhà Lê, người bạn chiến đấu tri kỷ của Bình Định Vương Lê Lợi trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, và là Danh nhân Văn hóa Thế giới được UNESCO vinh danh năm 1980.
1. Công lao đối với đất nước
Kiến trúc sư chiến lược của Khởi nghĩa Lam Sơn: Ông mưu lược dâng bản Bình Ngô sách, đề ra chiến lược toàn diện "đánh vào lòng người" (tâm công) và tư tưởng chiến tranh nhân dân, giúp quân Lam Sơn từng bước chuyển yếu thành mạnh, đánh tan hàng chục vạn quân Minh xâm lược, giành lại độc lập cho dân tộc.
Đại tác giả của "Thiên cổ hùng văn" Bình Ngô đại cáo: Năm 1428, thay lời Lê Lợi, ông soạn thảo Bình Ngô đại cáo – bản Tuyên ngôn Độc lập thứ hai của dân tộc, tuyên bố kết thúc ách đô hộ của nhà Minh, khẳng định chủ quyền, văn hiến và vị thế độc lập bền vững của Đại Việt.
Đặt nền móng ngoại giao và thể chế nhà Lê Sơ: Ông trực tiếp soạn thảo hàng trăm thư từ ngoại giao gửi các tướng nhà Minh (tập hợp trong Quân trung từ mệnh tập), khuất phục kẻ thù bằng lý lẽ sắc bén mà không tốn xương máu. Sau chiến tranh, ông tham gia quy định lễ nhạc, luật pháp và tổ chức bộ máy nhà nước.
Đóng góp to lớn cho kho tàng Văn hóa - Địa lý: Ông để lại bộ sách Dư địa chí – cuốn sách địa lý lịch sử đầu tiên của Việt Nam, cùng nhiều tác phẩm văn học kinh điển như Ức Trai thi tập, Quốc âm thi tập (đặt nền móng cho thơ ca viết bằng chữ Nôm).
2. Phẩm chất và nhân cách
Tư tưởng Nhân nghĩa gắn liền với Lấy dân làm gốc: Tư tưởng xuyên suốt cuộc đời và sự nghiệp của ông là nhân nghĩa, lấy sự bình yên của nhân dân làm mục đích tối cao:
"Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo."
Tấm lòng ưu quốc ái dân trong sạch như Băng Tuyết: Ông luôn canh cánh nỗi lòng vì dân, vì nước. Dù chịu nhiều oan khuất và sóng gió nơi triều chính, ông vẫn giữ trọn khí tiết thanh cao, gắn bó với nhân dân và thiên nhiên (qua những năm tháng lui về ở ẩn tại Côn Sơn).
Tài năng kiệt xuất và tâm hồn lãng mạn: Ông vừa là một bộ óc chiến lược quân sự - chính trị đại tài, vừa là một thi sĩ với tâm hồn nhạy cảm, tha thiết yêu quê hương, đất nước.
3. Di sản
Năm 1442, Nguyễn Trãi gặp họa lớn trong vụ án oan Lệ Chi Viên (Vườn vải), dẫn đến thảm án "tru di tam tộc". Đến năm 1464, vua Lê Thánh Tông đã chính thức minh oan cho ông, cho truy tìm lại di sản văn thơ và ngợi khen bằng câu nói bất hủ: "Ức Trai tâm thượng quang Khuê táo" (Lòng Ức Trai sáng như sao Khuê).
Nguyễn Trãi là một trong những nhân vật vĩ đại nhất trong lịch sử Việt Nam, đại biểu tiêu biểu cho trí tuệ, khí tiết và văn hóa dân tộc. Tên ông hiện được trân trọng đặt cho các tuyến đại lộ lớn, quảng trường, trường đại học (như Đại học Nguyễn Trãi) và rất nhiều trường học trên khắp cả nước. Khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc (Hải Dương) – nơi ông từng sống và làm việc – là Di tích quốc gia đặc biệt.
