"Công tử" Sài Gòn và giấc mơ tự do trong ngục tối Côn Đảo
Một trí thức Tây học lãng tử, thần tượng của thanh niên miền Nam những năm 1920, người đã vứt bỏ tấm bằng Tiến sĩ Luật ở Pháp để về nước làm báo, đi bán dầu cù là và chết trong xiềng xích.
Nếu có ai đó đại diện cho tinh thần hào sảng và phóng khoáng của Sài Gòn, đó là Nguyễn An Ninh. Ông đẹp trai, lịch lãm, nói tiếng Pháp như gió, từng khiến cả giới trí thức Paris phải nể phục. Khi về nước, ông không ra làm quan cho Pháp mà mở tờ báo Chuông rè (La Cloche Fêlée), trực diện tấn công vào chính quyền thực dân. Những buổi diễn thuyết của ông tại xóm chài hay giữa chợ thu hút hàng ngàn người nghe, ông nói về tự do, về nhân quyền bằng một phong thái cuốn hút như một ngôi sao.
Để gần gũi với dân nghèo và né tránh sự theo dõi của mật thám, vị "công tử" ấy đã mặc áo bà ba, đi chân đất, quẩy gánh đi bán dầu cù là khắp các tỉnh miền Tây. Ông biến việc bán dầu thành một cách để tuyên truyền cách mạng. Nhưng rồi ông bị bắt và đày ra Côn Đảo.
Trong ngục tối, bị tra tấn và bỏ đói, Nguyễn An Ninh vẫn giữ được khí chất thanh cao. Ông dùng kiến thức của mình để dạy học cho các bạn tù, khích lệ tinh thần họ. Những ngày cuối cùng vào năm 1943, ông kiệt sức và qua đời trong vòng tay đồng chí. Hình ảnh Nguyễn An Ninh nằm xuống trên nền đá lạnh lẽo của nhà tù, nụ cười vẫn phảng phất vẻ lãng tử năm nào, đã trở thành nỗi đau chung của cả Sài Gòn lúc bấy giờ. Ông đã sống một cuộc đời trọn vẹn: từ một trí thức thượng lưu trở thành một người con của nhân dân lao khổ.
