Cột cờ Hà Nội trong ngày đoàn quân chiến thắng trở về

Cột cờ Hà Nội được xây dựng dưới triều Nguyễn, trong khoảng thời gian từ năm 1805 đến 1812, trong khu vực thành Hà Nội. Công trình gồm ba tầng đế vuông, thân Cột cờ vươn cao trên nền kiến trúc thành cổ, với các cửa mở và hệ thống cầu thang dẫn lên những tầng khác nhau. Từ khi được xây dựng, Cột cờ vừa có chức năng quân sự, quan sát vừa là một điểm cao quan trọng trong không gian thành Hà Nội. Qua nhiều biến động của lịch sử, công trình vẫn tồn tại và trở thành một trong những biểu tượng kiến trúc còn lại của thành Hà Nội thời Nguyễn.

Trong thời kỳ Pháp thuộc, khu vực thành Hà Nội có nhiều thay đổi, nhiều công trình của thành cũ bị phá hủy hoặc biến đổi. Tuy nhiên, Cột cờ vẫn được giữ lại. Chính sự tồn tại của công trình này đã khiến nó trở thành một chứng tích đặc biệt khi Hà Nội bước vào những biến động lớn của thế kỷ XX. Đến năm 1954, sau chiến thắng Điện Biên Phủ và các thỏa thuận đình chiến tại Genève, Hà Nội đứng trước một thời điểm chuyển giao quan trọng: quân Pháp rút khỏi thành phố, còn chính quyền và quân đội của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chuẩn bị trở về tiếp quản Thủ đô.

Việc tiếp quản Hà Nội được chuẩn bị trong nhiều ngày. Từ đầu tháng 10/1954, các lực lượng quân sự, công an và hành chính của ta tiến vào những khu vực ngoại thành và chuẩn bị tiếp nhận các cơ sở trong nội thành. Ngày 9/10, quân Pháp tiếp tục rút khỏi các vị trí còn lại. Đến khoảng 16 giờ 30 ngày 9/10, những đơn vị Pháp cuối cùng rời khỏi Hà Nội qua cầu Long Biên, quân ta hoàn toàn kiểm soát thành phố. Từ thời điểm ấy, Hà Nội bước vào đêm đầu tiên sau khi hoàn tất việc tiếp quản.

Trong chính đêm 9/10 ấy, một sự việc gắn với Cột cờ đã được các tư liệu lịch sử ghi lại. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, một tiểu đội công binh do tiểu đội trưởng Trần Văn Giai phụ trách đã thực hiện việc treo lá cờ Tổ quốc trên đỉnh Cột cờ. Công việc diễn ra trong điều kiện ban đêm và phải bảo đảm an toàn, bởi khu vực vừa được tiếp quản. Lá cờ được đưa lên trước khi ngày 10/10 bắt đầu, để khi bình minh xuất hiện, Hà Nội đã có lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên Cột cờ. Câu chuyện này được làm rõ qua lời kể của Đại tá, PGS-TS Nguyễn Thuận, một trong những người trực tiếp tham gia công việc treo cờ và được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi lại.

Sáng 10/10/1954, các đơn vị Quân đội nhân dân bắt đầu tiến vào trung tâm Hà Nội theo nhiều hướng. Cánh quân phía Tây xuất phát từ khu vực Quần Ngựa lúc 8 giờ, đi qua Kim Mã, Nguyễn Thái Học, Cửa Nam, Hàng Bông, Hàng Đào, Hàng Ngang rồi tiến vào Thành cổ Hà Nội. Cánh quân phía Nam xuất phát từ khu vực Việt Nam học xá, qua Bạch Mai, phố Huế và các tuyến phố trung tâm. Các đơn vị cơ giới, pháo binh và lực lượng chỉ huy tiếp quản cũng tiến vào thành phố theo những tuyến đường được chuẩn bị trước.

Trên những con phố Hà Nội hôm ấy, nhân dân đứng hai bên đường đón đoàn quân trở về. Lá cờ đỏ sao vàng xuất hiện trên các tuyến phố cùng hoa, biểu ngữ và những cổng chào được dựng để chào mừng ngày thành phố được giải phóng. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận hình ảnh Trung đoàn Thủ đô, đơn vị từng chiến đấu trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến, trở lại Hà Nội trong đội hình đoàn quân chiến thắng. Lá cờ “Quyết chiến, Quyết thắng” được giương cao trong đội hình, gợi lại chặng đường chiến đấu từ những ngày đầu kháng chiến đến chiến thắng Điện Biên Phủ.

Đến 15 giờ chiều 10/10, tại sân Cột cờ Hà Nội diễn ra lễ chào cờ lịch sử. Hàng vạn quân dân Thủ đô có mặt trong buổi lễ, trong khi các đơn vị tham gia tiếp quản thành phố tập trung tại khu vực này. Lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên đỉnh Cột cờ trong buổi lễ đánh dấu thời khắc đặc biệt của Hà Nội sau nhiều năm chiến tranh. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, sau lễ chào cờ, Chủ tịch Ủy ban Quân chính thành phố Vương Thừa Vũ đã đọc Lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi đồng bào Thủ đô nhân ngày giải phóng.

Lễ chào cờ tại Cột cờ vì thế có ý nghĩa khác với một nghi thức thông thường. Nó diễn ra ngay sau khi Hà Nội hoàn tất việc chuyển giao và tiếp quản, trong một không gian vốn đã tồn tại qua nhiều thời kỳ lịch sử. Cột cờ được xây dựng dưới triều Nguyễn, chứng kiến thời kỳ thành Hà Nội bị quân Pháp chiếm đóng, rồi lại trở thành nơi lá cờ của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tung bay trong ngày Thủ đô được giải phóng. Chính sự nối tiếp của những lớp lịch sử ấy khiến công trình trở thành một chứng tích đặc biệt của Hà Nội thế kỷ XIX và XX.

Đáng chú ý, ngày 10/10/1954 không phải là một trận đánh diễn ra tại Cột cờ. Trước đó, việc chuyển giao Hà Nội đã được tiến hành theo các thỏa thuận giữa hai bên, và đến chiều 9/10 quân Pháp đã rút khỏi thành phố. Sự kiện ngày 10/10 là quá trình tiếp quản trong trật tự, với các lực lượng quân đội, hành chính và công an phối hợp để bảo đảm thành phố không bị xáo trộn. Các tư liệu của Hà Nội cho biết việc tiếp quản được thực hiện an toàn, nhanh chóng; nhiều công sở, công trình công cộng, xí nghiệp, bệnh viện và trường học được bàn giao để tiếp tục hoạt động.

Cột cờ Hà Nội vì vậy không chỉ gắn với một công trình kiến trúc quân sự còn lại của thành cổ mà còn gắn với một thời khắc chuyển giao quyền kiểm soát thành phố. Từ trên đỉnh công trình, lá cờ đỏ sao vàng xuất hiện trong ngày 10/10/1954 như một dấu hiệu trực quan của sự thay đổi đã diễn ra tại Hà Nội. Với những người có mặt hôm ấy, hình ảnh lá cờ giữa bầu trời mùa thu và đoàn quân trở về là một phần của ký ức về ngày hòa bình trở lại Thủ đô.

Ngày nay, Cột cờ Hà Nội vẫn nằm trong khu vực di sản Hoàng thành Thăng Long – một không gian lưu giữ nhiều lớp lịch sử của kinh thành Thăng Long và Hà Nội. Công trình không chỉ có giá trị về kiến trúc mà còn là nơi gắn với nhiều sự kiện quan trọng của lịch sử hiện đại. Những bức ảnh tư liệu về lễ chào cờ ngày 10/10/1954, đoàn quân tiến vào Hà Nội và lá cờ tung bay trên Cột cờ hiện vẫn là những nguồn tư liệu trực quan quan trọng giúp thế hệ sau hình dung về ngày Thủ đô được tiếp quản.

Hơn bảy thập niên sau ngày 10/10/1954, hình ảnh Cột cờ Hà Nội trong ngày đoàn quân chiến thắng trở về vẫn có một vị trí đặc biệt trong ký ức lịch sử của Thủ đô. Đó là hình ảnh của một công trình đã đi qua nhiều chế độ và biến động, nhưng vẫn đứng giữa không gian Hà Nội để chứng kiến những thay đổi của thành phố.

Nhìn lại khoảnh khắc lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên đỉnh Cột cờ ngày 10/10/1954 cũng là nhìn lại cả một chặng đường từ những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến đến chiến thắng Điện Biên Phủ và cuộc tiếp quản Thủ đô. Giá trị của ký ức ấy nằm không chỉ ở hình ảnh mang tính biểu tượng mà còn ở những tài liệu, nhân chứng, di tích và hiện vật còn được lưu giữ. Bảo tồn Cột cờ và các tư liệu liên quan đến ngày 10/10/1954 vì thế góp phần giữ lại những chứng cứ cụ thể về một thời điểm quan trọng trong lịch sử Hà Nội.