Cụ Bùi Bằng Đoàn: Trí tuệ, nhân cách lớn và mối tri âm sâu nặng với Chủ tịch Hồ Chí Minh

Câu chuyện thời hoa lửa: Cụ Bùi Bằng Đoàn – Trí tuệ, nhân cách lớn và mối tri âm sâu nặng với Chủ tịch Hồ Chí Minh

Trong những năm tháng đất nước bước vào cuộc chuyển mình vĩ đại, lịch sử Việt Nam đã chứng kiến sự gặp gỡ của nhiều trí thức lớn với cách mạng. Có những người xuất thân từ những con đường khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở một điểm: lòng yêu nước và khát vọng đem tài năng phụng sự dân tộc. Cụ Bùi Bằng Đoàn là một nhân vật tiêu biểu. Từ một vị quan nổi tiếng thanh liêm, chính trực dưới triều Nguyễn, cụ đã lựa chọn đứng về phía cách mạng, trở thành một trong những nhân sĩ quan trọng góp sức xây dựng Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ và có mối quan hệ đặc biệt với Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Bùi Bằng Đoàn sinh năm 1889 tại làng Liên Bạt, huyện Ứng Hòa, Hà Đông, nay thuộc thành phố Hà Nội, trong một gia đình có truyền thống Nho học. Từ nhỏ, cụ đã nổi tiếng thông minh, ham học. Năm 17 tuổi, cụ đỗ cử nhân, sau đó đỗ thủ khoa trường Hậu bổ. Con đường làm quan đưa cụ trải qua nhiều vị trí, từ Tri huyện, Tri phủ đến Án sát, Tuần phủ và cuối cùng là Thượng thư Bộ Hình, đồng thời tham gia Viện Cơ mật của triều đình Huế.

Trong thời gian làm quan, cụ Bùi Bằng Đoàn được biết đến là một vị quan thanh liêm, chính trực và thương dân. Giữa một xã hội đầy biến động, phẩm chất ấy càng trở nên đáng quý. Cụ không chỉ chăm lo công việc hành chính mà còn day dứt trước cảnh đất nước mất độc lập, nhân dân phải sống trong cảnh lầm than. Chính lòng yêu nước và thương dân đã tạo nên bước chuyển lớn trong cuộc đời cụ sau Cách mạng Tháng Tám.

Khi chính quyền cách mạng ra đời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ trương tập hợp nhân tài, không phân biệt nguồn gốc hay quá khứ, miễn là những người ấy có lòng với nước. Cụ Bùi Bằng Đoàn là một trong những nhân sĩ được Người tin tưởng mời tham gia công việc của chính quyền mới. Chủ tịch Hồ Chí Minh mời cụ làm cố vấn để góp ý trong công việc “hưng lợi, trừ họa cho nước nhà”.

Sự lựa chọn ấy có ý nghĩa đặc biệt. Một vị Thượng thư từng phục vụ triều đình phong kiến đã không chọn cuộc sống an nhàn khi thời cuộc thay đổi, mà quyết định đem học vấn và kinh nghiệm của mình phục vụ một nước Việt Nam độc lập. Có thể xem đó là biểu hiện sâu sắc của lòng yêu nước vượt lên trên những ranh giới của chế độ và thời đại.

Năm 1946, cụ Bùi Bằng Đoàn được bầu làm đại biểu Quốc hội khóa I. Đến tháng 11 năm ấy, Quốc hội tín nhiệm bầu cụ làm Trưởng Ban Thường trực Quốc hội. Đây là một trọng trách lớn trong thời điểm đất nước vừa giành được độc lập nhưng phải đối mặt với vô vàn khó khăn. Nhà nước mới ra đời còn non trẻ, tình hình chính trị phức tạp, nguy cơ chiến tranh ngày càng rõ rệt.

Trên cương vị đứng đầu Ban Thường trực Quốc hội, cụ Bùi Bằng Đoàn thể hiện rõ trí tuệ và bản lĩnh của một người từng trải. Cụ đề cao tinh thần đại đoàn kết, bảo vệ vai trò của Quốc hội và chính quyền cách mạng. Đặc biệt, trước những âm mưu phủ nhận tính chính danh của Chính phủ do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu, cụ đã thể hiện lập trường kiên quyết, khẳng định sự lựa chọn của quốc dân đối với Chính phủ Hồ Chí Minh.

Một trong những nét đẹp đáng nhớ nhất trong cuộc đời cụ Bùi Bằng Đoàn chính là mối quan hệ đồng chí, đồng lòng và tri âm với Chủ tịch Hồ Chí Minh. Hai con người xuất thân rất khác nhau nhưng gặp nhau ở lòng yêu nước, ở sự tận tâm với vận mệnh dân tộc và ở mong muốn xây dựng một nước Việt Nam độc lập.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá cao học vấn và kinh nghiệm của cụ Bùi Bằng Đoàn. Trong những năm kháng chiến, cụ được ủy nhiệm ở bên cạnh Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ, tham dự các cuộc họp để góp ý kiến về công việc kháng chiến, kiến quốc. Điều đó cho thấy sự tin cậy đặc biệt mà Chủ tịch Hồ Chí Minh dành cho một nhân sĩ có trí tuệ, bản lĩnh và nhân cách.

Cuộc gặp gỡ giữa Hồ Chí Minh và Bùi Bằng Đoàn vì thế không đơn thuần là sự hợp tác giữa hai nhà lãnh đạo. Đó còn là cuộc gặp giữa một nhà cách mạng với một trí thức yêu nước giàu kinh nghiệm, giữa sức trẻ của một chính thể mới và chiều sâu của một con người đã trải qua nhiều biến động lịch sử. Sự tôn trọng lẫn nhau chính là nền tảng tạo nên mối quan hệ đặc biệt ấy.

Trong những ngày đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc, khi tình hình đất nước vô cùng căng thẳng, cụ Bùi Bằng Đoàn vẫn ở bên Chính phủ và tham gia bàn bạc những công việc quan trọng. Từ tháng 12 năm 1946, Ban Thường trực Quốc hội cùng Chính phủ bước vào thời kỳ kháng chiến lâu dài. Cụ đã góp phần duy trì hoạt động của cơ quan quyền lực nhà nước trong điều kiện chiến tranh, thể hiện vai trò của một trí thức lớn giữa thời đại đầy biến động.

Đằng sau những quyết định chính trị ấy là một con người có nhân cách đáng kính. Cụ Bùi Bằng Đoàn không tìm kiếm danh lợi. Điều quan trọng nhất đối với cụ là đất nước và nhân dân. Chính phẩm chất thanh liêm, chính trực từ những năm làm quan đã tiếp tục được thể hiện khi cụ tham gia chính quyền cách mạng. Bối cảnh thay đổi, chức vụ thay đổi, nhưng nguyên tắc sống và lòng tự trọng của cụ vẫn được giữ vững.

Đáng tiếc, tuổi cao và bệnh tật khiến sức khỏe cụ ngày càng suy yếu. Dù vậy, cụ vẫn quan tâm đến công việc chung. Năm 1955, khi không thể trực tiếp tham dự kỳ họp Quốc hội vì đau yếu, cụ gửi thư bày tỏ những suy nghĩ về tình hình đất nước, về hòa bình và thống nhất. Trong văn kiện Quốc hội, bức thư ấy vẫn được lưu giữ như một dấu ấn về trách nhiệm của cụ đối với vận mệnh dân tộc ngay cả khi sức khỏe đã không còn cho phép hoạt động như trước.

Cụ Bùi Bằng Đoàn qua đời tháng 4 năm 1955. Cuộc đời cụ là một hành trình đặc biệt: từ một vị quan của chế độ cũ trở thành một nhân sĩ yêu nước đồng hành cùng chính quyền cách mạng; từ người đứng đầu Ban Thường trực Quốc hội đến một trí thức tận tụy trong những năm đầu của cuộc kháng chiến.

Cụ Bùi Bằng Đoàn là hình ảnh đẹp của một trí thức lớn biết đặt vận mệnh dân tộc lên trên những ranh giới của thời đại. Trí tuệ uyên bác giúp cụ nhìn xa, nhân cách thanh cao giúp cụ giữ vững lòng tự trọng, còn tình yêu nước khiến cụ tìm thấy sự đồng điệu với Chủ tịch Hồ Chí Minh. Mối tri âm ấy không chỉ là câu chuyện giữa hai con người mà còn là biểu tượng cho sức mạnh của sự đoàn kết, trọng dụng nhân tài và quy tụ những tấm lòng vì nước.

Nhìn lại “thời hoa lửa”, câu chuyện về Bùi Bằng Đoàn không được viết bằng tiếng súng hay những trận chiến nơi tiền tuyến. Đó là một khúc tráng ca của trí tuệ và nhân cách, của một con người đã dùng học vấn, kinh nghiệm và uy tín của mình để góp phần xây dựng nền móng của Nhà nước mới. Di sản lớn nhất mà cụ để lại chính là bài học về lòng yêu nước, sự thanh liêm và cách một người trí thức có thể biến những giá trị của bản thân thành sức mạnh phụng sự Tổ quốc.