CỤ CẢ YÊM - NGƯỜI BẠN TRI KỶ THẦM LẶNG CỦA BÁC HỒ

CỤ CẢ YÊM - NGƯỜI BẠN TRI KỶ THẦM LẶNG CỦA BÁC HỒ

Có những người không xuất hiện trong sách giáo khoa với những trận đánh vang dội, không giữ những chức vụ lớn hay được nhắc đến quá nhiều trong lịch sử. Nhưng chính họ lại là những mắt xích âm thầm góp phần làm nên hành trình giải phóng dân tộc. Cụ Cả Yêm là một con người như thế. Người đầu bếp bình dị, người chiến sĩ cách mạng kiên trung và cũng là người bạn tri kỷ đã đồng hành cùng Bác Hồ từ những ngày đầu Người ra đi tìm đường cứu nước.

Nguyễn Yêm, thường được mọi người gọi thân thương là Cả Yêm, sinh ngày 4/12/1894 tại xã Quảng Phúc, huyện Quảng Trạch (nay là phường Quảng Phúc, thị xã Ba Đồn, tỉnh Quảng Bình). Ông sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo. Cha và hai người anh mất sớm, cuộc sống thiếu thốn khiến ông không có điều kiện học hành đầy đủ như bao người.

Tuổi trẻ của ông gắn liền với những chuyến hải trình xa xứ. Sau khi vào Sài Gòn làm phụ bếp, ông học nghề nấu ăn rồi trở thành đầu bếp trên những con tàu viễn dương của tư bản Pháp, đi qua nhiều quốc gia ở châu Á, châu Phi, châu Âu và Bắc Mỹ. Chính những chuyến đi ấy đã mở rộng tầm mắt của người thanh niên Quảng Bình, giúp ông tận mắt chứng kiến sự áp bức của chủ nghĩa thực dân đối với nhiều dân tộc trên thế giới.

Định mệnh đã đưa ông gặp Nguyễn Tất Thành tại Bến Nhà Rồng. Cả hai cùng làm việc trên con tàu Amiral Latouche-Tréville, cùng dọn dẹp, rửa bát và phục vụ dưới khoang tàu. Ngày 5/6/1911, Nguyễn Tất Thành với tên gọi Văn Ba bước lên con tàu ấy để bắt đầu hành trình tìm đường cứu nước kéo dài ba mươi năm. Còn Cả Yêm vẫn tiếp tục công việc của mình, nhưng tình bạn giữa hai con người yêu nước đã được hình thành từ những ngày tháng gian khó ấy.

Khi Nguyễn Ái Quốc hoạt động tại Pháp, tham gia Đảng Xã hội Pháp, sáng lập Đảng Cộng sản Pháp và xuất bản tờ báo Le Paria (Người Cùng Khổ), Cả Yêm đã âm thầm góp sức theo cách của riêng mình. Mỗi khi tàu ông cập cảng nước Pháp, những tờ báo cách mạng lại được bí mật chuyển xuống tàu để ông mang theo, phát hành tới nhiều thuộc địa ở châu Á, châu Phi và nhiều nơi khác trên thế giới. Người đầu bếp lặng lẽ ấy đã trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới truyền bá tư tưởng cách mạng quốc tế.

Khoảng những năm 1927-1928, ông rời tàu biển và làm quản gia, đầu bếp cho một gia đình tư sản Pháp tại Sài Gòn. Ngôi biệt thự của gia đình này về sau trở thành một cơ sở hoạt động bí mật của cách mạng. Trong khi chủ nhà chỉ thỉnh thoảng mới trở về Việt Nam, tầng trệt nơi ông sinh sống đã trở thành nơi trú ẩn an toàn cho nhiều cán bộ cách mạng.

Năm 1930, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Cũng từ đây, ngôi nhà ông quản lý trở thành nơi nuôi giấu, che chở nhiều đồng chí sau này giữ những cương vị quan trọng của Đảng và Nhà nước như Hà Huy Giáp, Ung Văn Khiêm, Bùi Công Trừng, Phạm Ngọc Thạch... Vì là người lớn tuổi nhất nên mọi người đều kính trọng gọi ông là Cả Yêm, cái tên gắn bó với ông cho đến cuối đời.

Trong thời kỳ hoạt động bí mật, Cả Yêm còn được Xứ ủy Nam Kỳ giao nhiều nhiệm vụ nguy hiểm. Ông từng tham gia bảo vệ đồng chí Lý Tự Trọng trong quá trình thực hiện nhiệm vụ trừng trị tên mật thám Pháp Legrand. Sau khi Lý Tự Trọng bị bắt và kết án tử hình, Cả Yêm cũng bị thực dân Pháp bắt giam. May mắn được gia đình chủ người Pháp bảo lãnh nên ông thoát án nặng, nhưng bị trục xuất trở về quê Quảng Bình.

Trở về quê hương, Cả Yêm vẫn không ngừng hoạt động cách mạng. Ông liên lạc với cơ sở Đảng, tham gia phong trào giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 tại Quảng Bình và góp phần xây dựng chi bộ Đảng đầu tiên ở Mỹ Hòa, đặt nền móng cho phong trào cách mạng địa phương.

Sau khi đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, khoảng 1949-1950, ông được điều ra Hà Nội phục vụ Chủ tịch Hồ Chí Minh trong một thời gian. Sau đó, ông chuyển sang Văn phòng Bộ Quốc phòng, phục vụ Đại tướng Võ Nguyên Giáp và tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử năm 1954.

Năm 1956, ông được giao nhiệm vụ tham gia đoàn sửa sai cải cách ruộng đất tại khu IV, trực tiếp ở Quảng Bình. Hoàn thành nhiệm vụ, ông tiếp tục công tác tại Cơ quan Giao tế Quảng Bình cho đến khi nghỉ hưu.

Có một câu chuyện rất xúc động về tình bạn giữa Bác Hồ và Cả Yêm. Trong lần Bác Hồ về thăm Quảng Bình, Cả Yêm là người trực tiếp chuẩn bị bữa cơm đón Bác. Ông cố ý nấu riêng một món ăn mà chỉ hai người mới hiểu được nguồn gốc của nó, gợi nhớ những năm tháng cùng lao động trên con tàu Amiral Latouche-Tréville hơn bốn mươi năm trước. Chỉ bằng một món ăn giản dị, hai người bạn cũ đã nhận ra nhau mà không cần nhiều lời. Đó không chỉ là ký ức của những người từng chung gian khó, mà còn là biểu tượng cho tình đồng chí, đồng đội bền chặt suốt cả cuộc đời.

Cả Yêm không phải là vị tướng chỉ huy những trận đánh lớn, cũng không phải là nhà lãnh đạo nổi tiếng trước công chúng. Nhưng ông là một chiến sĩ cách mạng kiên trung, người âm thầm góp sức trong những công việc ít ai biết đến, từ việc vận chuyển tài liệu cách mạng, nuôi giấu cán bộ, tham gia hoạt động bí mật cho đến phục vụ Bác Hồ và Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong những giai đoạn quan trọng của lịch sử dân tộc.

Ngày 10/11/1984, cụ Cả Yêm qua đời, hưởng thọ 89 tuổi. Cuộc đời của ông là minh chứng rằng lịch sử không chỉ được viết nên bởi những người đứng ở tuyến đầu ánh hào quang, mà còn bởi những con người bình dị lặng lẽ cống hiến cả cuộc đời vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Xin thành kính tưởng nhớ Cụ Cả Yêm, người bạn tri kỷ của Bác Hồ, người chiến sĩ cách mạng trung kiên đã dành trọn cuộc đời mình cho dân tộc Việt Nam.