Cụ Đồ Khanh, một trí thức Nho học đã đi trước thời đại, người dùng ngọn bút và tư tưởng tiến bộ để thắp sáng dân trí cho một vùng quê

Vào những năm 1920, khi phần lớn các vùng quê Việt Nam vẫn chìm trong bóng tối của hủ tục phong kiến và sự kìm kẹp của tầng lớp cường hào, làng Kim Sơn (xã Tân Trào, huyện Kiến Thụy ngày nay) đã xuất hiện một nhân vật đặc biệt: Cụ Đồ Khanh. Là một nhà nho uyên thâm, thay vì bằng lòng với những giáo điều cũ kỹ, cụ lại sớm nhận ra sự trì trệ, lạc hậu đang trói buộc đời sống của người nông dân.

Với tấm lòng đau đáu vì xóm làng và uy tín của một người thầy, cụ Đồ Khanh đã dũng cảm đứng ra khởi xướng phong trào "Cải lương Hương chính" – một cuộc cách mạng thầm lặng nhằm thay đổi tư duy và nếp sống của cả một làng quê.

Chương trình "Cải lương Hương chính" do cụ dẫn dắt không phải là những lý thuyết xa vời, mà đánh thẳng vào thực tiễn đời sống nông thôn với những bước đi vô cùng mạnh mẽ:

Bài trừ hủ tục, mê tín: Cụ vận động nhân dân bãi bỏ nạn cờ bạc, rượu chè; đơn giản hóa các thủ tục ma chay, cưới xin linh đình tốn kém vốn làm bần cùng hóa người nông dân.

Mở mang dân trí: Cụ hết lòng khuyến khích việc học chữ Quốc ngữ, động viên các gia đình cho con em đến lớp để thoát khỏi nạn mù chữ, mở mang tầm nhìn ra thế giới bên ngoài.

Đấu tranh dân chủ ở cơ sở: Cụ góp phần xây dựng lại hương ước của làng, hạn chế bớt những quyền lực độc đoán của tầng lớp lý dịch, cường hào ác bá, mang lại chút công bằng cho người nghèo.

Xây dựng nếp sống mới: Vận động bà con giữ gìn vệ sinh chung, tương trợ lẫn nhau trong lúc tối lửa tắt đèn, tạo nên một cộng đồng đoàn kết và văn minh hơn hẳn các vùng lân cận.

Cụ Đồ Khanh có thể không trực tiếp đứng trong hàng ngũ những người cộng sản sau này, nhưng công lao vĩ đại của cụ là đã "xới đất, gieo mầm". Phong trào "Cải lương Hương chính" đã đập tan những rào cản u tối của tàn dư phong kiến, giải phóng tư tưởng cho người dân Kim Sơn.

Chính nhờ nền tảng dân trí cởi mở, khát khao sự tiến bộ và công bằng mà cụ Đồ Khanh dày công vun đắp, đến thập niên 1940, khi cán bộ Việt Minh về đây hoạt động, nhân dân Kim Sơn đã rất nhanh chóng bắt nhịp. Họ dễ dàng thấu hiểu đường lối cứu nước của Đảng, biến những tư tưởng tiến bộ ấy thành sức mạnh đoàn kết, tạo nên "Tiếng trống Kim Sơn" chấn động Duyên hải Bắc Bộ năm 1945. Có thể nói, cụ Đồ Khanh chính là "người mở đường" vĩ đại, thầm lặng chuẩn bị một bệ phóng tư tưởng vững chắc cho cách mạng quê hương.