"Cu Mấu" làng Quỳnh, quả lựu đạn xì khói trên nóc xe tăng và khúc tráng ca tuổi hai mươi

Từ ngã ba dốc Cun rẽ vào tuyến đường Tây Tiến cũ, đi khoảng 6km giữa trập trùng núi đồi uốn lượn, người lữ khách sẽ sững sờ trước một tượng đài hiên ngang, bất khuất tạc vào mây trời. Đó là tượng đài Anh hùng Cù Chính Lan, sừng sững đứng bên dốc Giang Mỗ lịch sử. Hơn 70 năm đã trôi qua, câu chuyện về người chiến sĩ trẻ tuổi dũng cảm trèo lên nóc xe tăng địch vẫn như một ngọn lửa rực cháy, truyền từ trang sách giáo khoa đến trái tim của biết bao thế hệ.

Từ "cu Mấu" mồ côi đến "người chị cả hiền từ" của đơn vị

Mấy ai biết được rằng, người anh hùng vang danh thiên hạ ấy lại có một tuổi thơ đầy nước mắt nơi dải đất miền Trung nắng gió. Cù Chính Lan sinh năm 1930 tại làng khoa bảng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An (nay là xã Quỳnh Anh). Lên 4 tuổi, người mẹ nghèo qua đời, nhà đông em thơ, cậu bé Lan ngày ấy được dân làng gọi bằng cái tên cộc mằn, thương xót: "cu Mấu".

Thiếu tướng Hồ Anh Thắng bùi ngùi kể lại ký ức tuổi thơ, nơi ông lớn lên bằng những câu chuyện kể của cha mẹ về người anh cùng xóm: “Hình ảnh cu Mấu ngụp lặn trên cánh đồng làng mò cua, bắt ốc chống chọi sinh tồn qua những ngày ba tháng tám đói khát, rồi nghị lực ngoi lên xung phong vào đội quân đánh giặc đã khắc sâu vào tâm hồn chúng tôi”.

Năm 1946, khi thực dân Pháp nổ súng quay lại cướp nước ta, Cù Chính Lan viết đơn tình nguyện nhập ngũ. Giữa cái nôi cách mạng, chàng trai ấy nhanh chóng tỏa sáng bởi tinh thần gương mẫu. Lịch sử đơn vị vẫn còn lưu giữ những câu chuyện đẹp như cổ tích về anh: Khi làm liên lạc, anh là “quân nhân gương mẫu”; lúc ốm đau nằm bệnh xá, anh lại tự tay chăm sóc, sưởi ấm cho các đồng đội xung quanh, đến mức anh em thương bệnh binh trìu mến phong tặng danh hiệu: “Người chị cả hiền từ”. Khi bước lên làm Tiểu đội trưởng bộ binh thuộc Đại đoàn 304, anh đưa tiểu đội mình từ một đơn vị yếu kém vươn lên thành một tập thể khá trung kiên, bằng chính lối sống giản dị và tình thương yêu đồng đội sâu sắc.

Đường số 6 rực lửa và quả lựu đạn đếm giây trên tháp pháo

Bản lĩnh sắt đá của Cù Chính Lan được thử lửa qua Chiến dịch Hòa Bình lịch sử. Trong trận Giang Mỗ lần thứ nhất ngày 7-12-1951, khi trận địa bị lộ dưới làn mưa đạn xối xả của địch, đơn vị nhận lệnh tạm lui. Anh dũng cảm nhận phần đi sau cùng, một mình ôm súng máy bắn kiềm chế giặc cho đồng đội rút, rồi tự mình quay lại giữa trận địa gầm vang để cõng 3 chiến sĩ bị thương trở về an toàn.

Nhưng đỉnh cao của chiến công làm chấn động toàn mặt trận chính là trận Giang Mỗ lần thứ hai ngày 13-12-1951. Khi quân ta vừa tiêu diệt gọn một đại đội địch và chuẩn bị rút quân, một chiếc xe tăng hạng nặng của Pháp bất ngờ lù lù tiến tới viện binh. Xe tăng giặc xả súng điên cuồng vào đội hình, chặn đứng đường rút và khiến nhiều chiến sĩ ta ngã xuống.

Mắt quầng lên vì căm giận, Cù Chính Lan ôm súng xông lên. Bằng sự nhanh nhẹn của người con trai vùng biển, anh nhảy phốc lên vỏ thép xe tăng, ghé họng súng tiểu liên vào khe hở tháp pháo bóp cò. Súng hóc đạn! Chiếc xe tăng vẫn gầm rú vừa chạy vừa bắn quét. Không một chút nao núng, anh nhoài người hét lớn gọi đồng đội: “Tập trung lựu đạn cho tôi!”.

Nắm chặt quả lựu đạn trong tay, anh lại nhảy lên xe lần thứ hai, giật nắp ném vào bên trong. Giặc hoảng loạn nhặt lựu đạn ném trả ra ngoài, chiếc xe điên cuồng chuyển hướng tháo chạy. Thời cơ diệt xe tăng ngay trước mắt, không thể để con quái vật sổng mất, Cù Chính Lan đưa ra một quyết định táo bạo đến nghẹt thở: Anh dũng cảm mở chốt lựu đạn, điềm tĩnh đứng trên vỏ thép chờ cho khói thuốc xì ra vài giây — một sự đánh cược mạng sống với thời gian — rồi mới lạnh lùng thả thẳng vào buồng lái.

Đoàng! Một tiếng nổ xé toạc tháp pháo. Những tên lính Pháp trong xe chết đè lên nhau, chiếc xe tăng bất động tại chỗ. Trận đánh kết thúc vang dội. Tấm gương của anh ngay lập tức trở thành ngọn đuốc, thổi bùng phong trào toàn quân thi đua tay không diệt xe tăng và xe cơ giới giặc.

Giọt máu cuối cùng ở đồn Cô Tô và sự bất tử của "Người chiến sĩ trẻ"

Chưa đầy hai tuần sau chiến thắng Giang Mỗ, ngày 29-12-1951, Cù Chính Lan lại bước vào trận đánh đồn Cô Tô. Ngay từ những phút đầu xung phong, anh bị trúng đạn bị thương hai lần liên tiếp. Nén cơn đau xé ruột, anh vẫn loạng choạng xông lên, tự tay phá toang hai lớp rào thép gai mở đường cho đơn vị xông vào.

Đến lần thứ ba, một mảnh đạn pháo khiến anh bị thương rất nặng, không thể đứng dậy được nữa. Nhưng khi đồng đội định cõng anh ra ngoài, người tiểu đội trưởng ấy kiên quyết từ chối. Anh nằm rạp trên mặt đất máu loang, một tay ghì chặt vết thương, tay kia run rẩy chỉ hướng tiến công, liên tục thét lớn động viên anh em: “Tiến lên! Diệt giặc!”.

Trận đánh đồn Cô Tô giành thắng lợi hoàn toàn cũng là lúc trái tim của người trai trẻ Cù Chính Lan ngừng đập. Anh ra đi khi vừa tròn 20 tuổi xuân — độ tuổi đẹp nhất của một đời người, mang theo danh hiệu cao quý của người Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam.

Chiến công của anh đã hóa thành bất tử. Tại Đại hội liên hoan Anh hùng và Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất (tháng 5-1952), Cù Chính Lan vinh dự được Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Anh là một trong bảy người đầu tiên của cả nước được nhận danh hiệu cao quý này.

Mạch ngầm vĩ đại nối liền hai thế hệ chiến trường

Hơn mười năm sau ngày anh hy sinh, năm 1964, bộ phim về cuộc đời anh mang tên “Người chiến sĩ trẻ” ra đời. Thiếu tướng Hồ Anh Thắng xúc động hồi tưởng lại đêm ngày 22-12-1972 khốc liệt trên mặt trận Thừa Thiên Huế. Trước giờ nhận lệnh bước lên chốt Sơn Na thay quân, toàn đơn vị của ông được xem bộ phim này:

“Buổi chiếu phim hôm ấy giữa rừng già khiến cả đơn vị tôi lặng đi. Xem xong là chúng tôi khoác súng lên đường vào chốt ngay. Nhiều anh em mang theo hình ảnh người anh hùng trèo lên xe tăng vào trận địa. Còn riêng tôi, tôi mang theo cả tuổi thơ của 'cậu bé cu Mấu' của làng mình. Hình ảnh Cù Chính Lan trên phim lặn ngụp mò cua, bắt ốc giữa cánh đồng mùa lụt làm tôi thấy như chính có mình trong đó. Nó là sức mạnh, là điểm tựa để chúng tôi đi qua những làn bom bão đạn.”

"Cu Mấu" của làng Quỳnh đã nằm lại dưới đất sâu, màu tóc mãi mãi dừng lại ở tuổi hai mươi thanh xuân. Nhưng hôm nay, bên dốc Giang Mỗ cạnh con đường Tây Tiến uốn lượn, tượng đài của anh vẫn hiên ngang đứng đó như vách núi, như bóng đại ngàn, nhắc nhở thế hệ hôm nay và mai sau về một huyền thoại bất tử của dân tộc Việt Nam.