CỤ NGHÈ TRƯƠNG GIA MÔ – NHÀ NHO DUY TÂN YÊU NƯỚC, NGƯỜI CÓ CÔNG GIÚP ĐỠ CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH TRÊN ĐƯỜNG CỨU NƯỚC

1. Giới thiệu chung

Trong lịch sử dân tộc Việt Nam cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, bên cạnh những tên tuổi lớn như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Lương Văn Can…, còn có nhiều sĩ phu yêu nước tuy ít được nhắc đến nhưng đã âm thầm đóng góp cho công cuộc canh tân đất nước và phong trào giải phóng dân tộc. Một trong những người đó là Cụ Nghè Trương Gia Mô, người làng Hà Thủy - Duồng (nay thuộc xã Chí Công, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận).
Cụ là một nhà nho duy tân, có tư tưởng tiến bộ, từng có nhiều đóng góp cho phong trào chấn hưng dân trí, phát triển kinh tế, và đặc biệt là người đã trực tiếp giúp đỡ Nguyễn Tất Thành – sau này là Chủ tịch Hồ Chí Minh – trong bước đầu trên hành trình tìm đường cứu nước.

Ngày nay, tên tuổi của Cụ Trương Gia Mô được tưởng nhớ qua đường mang tên ông ở thành phố Phan Thiết, đền thờ và trường học tại Châu Đốc, An Giang – nơi ông mất, cùng bàn thờ tưởng niệm tại chùa Từ Quang, xã Chí Công, Tuy Phong.

2. Cuộc đời và sự nghiệp của Cụ Trương Gia Mô

2.1. Thân thế và tuổi thơ

Cụ Trương Gia Mô sinh năm 1866 tại Bến Tre. Khi mới một tuổi, ông theo gia đình đến sinh sống tại làng Duồng (Hà Thủy), Bình Thuận. Cha ông là Trương Gia Hội, một vị quan có chức Tuần vũ, phụ trách ba tỉnh Bình Thuận – Ninh Thuận – Khánh Hòa. Khi ông mới 11 tuổi, cha mất, Cụ Mô được mẹ trực tiếp nuôi dưỡng và giáo dục nghiêm khắc, hình thành trong ông ý chí tự lập, tinh thần học tập và lòng yêu nước sớm nảy nở.

2.2. Con đường học vấn và quan lộ

Nhờ tư chất thông minh, hiếu học, Cụ Mô đỗ đạt cao, được nhân dân kính trọng gọi là “Cụ Nghè”. Khi ngoài 20 tuổi, ông ra làm quan tại kinh đô Huế. Tại đây, ông kết nghĩa huynh đệ với Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc – thân phụ của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Mối thâm tình giữa hai người đã trở thành sợi dây gắn kết, ảnh hưởng sâu sắc đến con đường tư tưởng và hành động của ông sau này.

2.3. Tư tưởng duy tân và hoạt động yêu nước

Khi 26 tuổi, Cụ Trương Gia Mô đã dâng lên triều đình bản “Điều trần cải cách xã hội”, đề nghị thực hiện năm việc cấp thiết để chấn hưng đất nước. Tuy nhiên, do triều đình nhà Nguyễn bảo thủ và e dè, bản điều trần ấy không được chấp thuận. Không nản lòng, ông xin đi sứ sang Pháp để học hỏi văn minh phương Tây với mong muốn mở mang dân trí, canh tân quốc gia, nhưng yêu cầu ấy cũng bị bác bỏ.

Thất vọng trước thái độ bảo thủ của triều đình, ông từ quan, quyết định vào Nam, tìm đường xuất dương và truyền bá tinh thần yêu nước. Trên đường đi, ông gặp gỡ nhiều chí sĩ, dạy học, bốc thuốc, làm thơ, và lan tỏa tư tưởng duy tân đến các tầng lớp nhân dân.

2.4. Giai đoạn hoạt động tại Bình Thuận

Năm 38 tuổi, Cụ trở về làng Hà Thủy, Duồng sinh sống. Ông mở hiệu thuốc, dạy học và liên lạc với các chí sĩ yêu nước trong vùng. Đặc biệt, ông cùng nhiều nhân sĩ Bình Thuận góp phần vào việc thành lập Trường Dục Thanh, Liên Thành thư xã và Liên Thành thương quán – ba tổ chức có vai trò quan trọng trong việc mở mang dân trí, chấn hưng kinh tế và giáo dục lòng yêu nước. Đây cũng chính là nơi Nguyễn Tất Thành từng dạy học trước khi vào Sài Gòn.

3. Cuộc gặp gỡ lịch sử với Nguyễn Tất Thành

Một trong những dấu ấn lớn nhất trong cuộc đời của Cụ Nghè Trương Gia Mô là cuộc gặp gỡ vào tháng 8 năm 1910 với Nguyễn Tất Thành (khi đó mới 20 tuổi). Khi nghe tin người thanh niên ấy có chí hướng cứu nước, ông đã đón tiếp, giúp đỡ tận tình. Ông sắp xếp cho Nguyễn Tất Thành ở tạm tại chùa Phước An để tránh bị theo dõi, đồng thời nhiều đêm đàm đạo, trao đổi về con đường cứu nước tại chính nhà mình.

Đến tháng 9 năm 1910, Cụ Mô đưa Nguyễn Tất Thành rời Duồng vào Phan Thiết, giới thiệu dạy học tại Trường Dục Thanh. Sau đó, ông còn giúp làm giấy thông hành với tên Văn Ba, chu cấp kinh phí và giới thiệu người giúp đỡ để Nguyễn Tất Thành vào Sài Gòn, chuẩn bị xuất dương tìm đường cứu nước. Sự giúp đỡ thầm lặng nhưng đầy ý nghĩa ấy đã góp phần mở ra một bước ngoặt lớn trong hành trình cứu nước của dân tộc Việt Nam.

4. Những năm cuối đời

Sau khi Nguyễn Tất Thành rời Phan Thiết, Cụ Nghè Trương Gia Mô bị thực dân Pháp truy lùng gắt gao vì những hoạt động duy tân và giúp đỡ các chí sĩ. Ông phải ẩn náu nhiều nơi, từ Bình Thuận vào khắp Nam Kỳ, rồi cuối cùng qua đời tại Núi Sam, Châu Đốc (nay thuộc tỉnh An Giang).
Sau này, gia đình cải táng di hài của ông và đưa về an táng tại khu mộ gia tộc ở dốc Hồi Long, thôn Thanh Lương, xã Chí Công, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận.

5. Di sản và tưởng niệm

Tưởng nhớ công lao và nhân cách của ông, ngày nay:

• Thành phố Phan Thiết có đường mang tên Trương Gia Mô.

Hình ảnh và công lao của ông cũng được tái hiện trong nhiều bộ phim về Chủ tịch Hồ Chí Minh như “Nhìn ra biển cả”, “Hẹn gặp lại Sài Gòn”…, ghi nhận vai trò của ông trong giai đoạn đầu đời hoạt động của Bác.

6. Kết luận

Cụ Nghè Trương Gia Mô là hình mẫu tiêu biểu của một nhà nho yêu nước, có tư tưởng duy tân, hết lòng vì dân vì nước. Dù không cầm quân đánh giặc, không nổi danh như các lãnh tụ cách mạng, nhưng tư tưởng khai sáng và tinh thần canh tân của ông đã góp phần đặt nền móng cho phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX. Đặc biệt, việc giúp đỡ Nguyễn Tất Thành trên bước đường đầu tiên tìm đường cứu nước là minh chứng cho tấm lòng nhân nghĩa, trí tuệ và tầm nhìn vượt thời đại của ông. Tên tuổi của Cụ Trương Gia Mô mãi mãi được nhân dân Bình Thuận và cả nước ghi nhớ như một người thầy, một chí sĩ yêu nước thầm lặng, sống trọn đời cho dân tộc.