CỤ PHAN ĐÌNH PHÙNG – LÃNH TỤ NGHĨA QUÂN HƯƠNG KHÊ VÀ BIỂU TƯỢNG BẤT KHUẤT CỦA PHONG TRÀO CẦN VƯƠNG

Thân thế khoa bảng, khí tiết ngự sử và bước ngoặt dấn thân theo chiếu Cần Vương

Trong lịch sử phong trào Cần Vương chống thực dân Pháp nửa cuối thế kỷ XIX, cuộc khởi nghĩa Hương Khê do Phan Đình Phùng lãnh đạo đứng ở vị trí trung tâm như một bản hùng ca bi trí nhất. Phan Đình Phùng sinh ra tại làng Đông Thái, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh, một vùng đất địa linh nhân kiệt nổi tiếng với truyền thống hiếu học và lòng yêu nước nồng nàn. Xuất thân trong một gia đình dòng dõi khoa bảng, ông sớm bộc lộ trí tuệ hơn người, đỗ Đình nguyên Tiến sĩ dưới thời vua Tự Đức và được bổ dụng giữ chức Sạn sự rồi Ngự sử trong triều đình Huế. Với bản tính cương trực, liêm chính tuyệt đối, Phan Đình Phùng không ngần ngại vạch trần những hành vi tham nhũng của quan lại, thậm chí dũng cảm thẳng thắn phản đối việc phế lập vua bất minh của các phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết sau khi vua Tự Đức qua đời. Sự kiên định về phẩm giá và đạo lý phong kiến ấy khiến ông bị bãi chức và đuổi về quê nhà, nhưng chính biến cố này lại mở ra một chương lịch sử oai hùng nhất trong cuộc đời ông.

Khi cuộc biến cố kinh thành Huế năm 1885 nổ ra thất bại, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi lên vùng núi Quảng Trị rồi xuống chiếu Cần Vương kêu gọi sĩ phu và nhân dân cả nước đứng lên chống thực dân Pháp cứu nước, Phan Đình Phùng đã lập tức gạt bỏ mọi hiềm xóm cũ với triều đình để đáp lại lời sông núi. Ông đứng ra chiêu mộ nghĩa binh, tập hợp sĩ phu yêu nước khắp vùng Hà Tĩnh, Nghệ An, Quảng Bình và Thanh Hóa để dựng cờ đại nghĩa. Khác với nhiều thủ lĩnh đương thời chỉ đánh địch theo cảm hứng bộc phát, Phan Đình Phùng sở hữu một tầm nhìn tổ chức quân sự xuất sắc. Ông nhận thức rõ rằng đối thủ của mình là một đế quốc phương Tây có tiềm lực kinh tế mạnh mẽ và vũ khí hỏa lực tối tân, do đó muốn trường kỳ chống trả thì phải tổ chức lực lượng thành một quân đội có kỷ luật khắt khe, xây dựng hệ thống căn cứ địa vững chắc và áp dụng chiến thuật tác chiến phù hợp với địa hình miền núi hiểm trở.

Xây dựng đại bản doanh Vụ Quang, chế tạo súng trường và nghệ thuật chiến tranh du kích

Tâm điểm trong chiến lược chống Pháp của Phan Đình Phùng là việc lựa chọn và xây dựng vùng núi Vụ Quang - Hương Khê làm đại bản doanh trung tâm. Vùng đất này nằm dựa lưng vào dãy Trường Sơn hùng vĩ, có địa hình núi cao rừng rậm che phủ, sông suối chia cắt phức tạp nhưng lại dễ dàng thông thương ra Nghệ An, Thanh Hóa hay sang tận đất Lào. Dưới sự chỉ huy tối cao của Phan Đình Phùng, địa bàn hoạt động của nghĩa quân được chia thành mười lăm thứ quân, mỗi thứ quân phụ trách một vùng chiến lược riêng biệt nhưng có sự phối hợp tác chiến vô cùng chặt chẽ. Ông đã biến toàn bộ vùng rừng núi Hương Khê thành một hệ thống đồn lũy kiên cố, ẩn mật, có kho tàng trữ lương thực, xưởng sản xuất vũ khí và các tuyến đường liên lạc bí mật. Nghĩa quân không chỉ luyện tập võ thuật, binh pháp cổ truyền mà còn được rèn luyện kỷ luật quân sự nghiêm minh, gắn bó máu thịt với quần chúng nhân dân địa phương để tạo nên một thế trận lòng dân vững chắc.

Một trong những kỳ tích quân sự chấn động nhất của nghĩa quân Hương Khê dưới thời Phan Đình Phùng chính là việc nghiên cứu, chế tạo thành công vũ khí hiện đại. Nhờ tài năng xuất chúng của vị tướng trẻ Cao Thắng – người phụ tá đắc lực của Phan Đình Phùng, nghĩa quân đã tháo rời các khẩu súng trường do Pháp sản xuất để nghiên cứu cấu tạo kỹ thuật. Từ những lò đúc thủ công thô sơ giữa lòng rừng sâu, các thợ cơ khí giỏi do Cao Thắng quy tụ đã đúc được hàng ngàn khẩu súng trường kiểu Pháp có rãnh xoắn, sử dụng đạn đồng đúc thủ công. Sự kiện này đã khiến giới sĩ quan quân sự Pháp vô cùng kinh ngạc và thán phục, bởi nó cân bằng đáng kể về mặt hỏa lực giữa nghĩa quân và quân đội xâm lược. Bằng thứ vũ khí tự chế kết hợp với chiến thuật phục kích, đắp đập xả nước, giăng bẫy du kích dựa vào địa hình hiểm trở, nghĩa quân Hương Khê đã giội những đòn đau đớn vào quân Pháp, tiêu biểu là trận đại thắng Vụ Quang năm 1894 khi nghĩa quân dụ hàng trăm quân địch vào lòng sông rồi xả đập tiêu diệt hoàn toàn.

Chí khí sắt đá trước thủ đoạn dụ hàng và di sản bất tử của người thủ lĩnh Cần Vương

Trước sự lớn mạnh và dai dẳng của phong trào Hương Khê, chính quyền thực dân Pháp và quan lại tay sai đã phải sử dụng những thủ đoạn vô cùng tàn bạo và hèn hạ nhằm đập tan chí khí của Phan Đình Phùng. Chúng không chỉ liên tục mở các cuộc càn quét quy mô lớn, phong tỏa kinh tế siết chặt căn cứ Vụ Quang mà còn bắt giữ toàn bộ người thân trong gia đình ông, đào mả tổ tiên dòng họ Phan ở làng Đông Thái để đe dọa. Hoàng Cao Khải – vị quan đại thần tay sai đắc lực của Pháp và cũng là người đồng hương với ông – đã viết nhiều bức thư dụ hàng, hứa hẹn phong quan tiến chức và bảo toàn mạng sống cho gia quyến nếu Phan Đình Phùng chịu hạ khí giới. Đáp lại những lời dụ dỗ và đe dọa ấy, Phan Đình Phùng đã đưa ra câu nói bất hủ thể hiện chí khí lẫm liệt của một vị anh hùng dân tộc: "Từ khi tôi cùng chư quân dựng cờ đại nghĩa, tôi đã coi bản thân tôi và gia đình tôi như đã chết. Mộ tổ tiên tôi có bị đào, người thân tôi có bị giết thì lòng tôi vẫn không bao giờ thay đổi!".

Lời đáp đanh thép ấy đã đập tan mọi dã tâm mua chuộc của kẻ thù, đồng thời trở thành biểu tượng cao đẹp nhất cho tinh thần hy sinh vì đại nghĩa của người sĩ phu Việt Nam. Tuy nhiên, sau nhiều năm kiên cường chống trả trong điều kiện bị cô lập hoàn toàn, thiếu thốn lương thực, y tế nghiêm trọng và sự hy sinh đau đớn của tướng Cao Thắng trên chiến trường, lực lượng nghĩa quân dần lâm vào thế suy kiệt. Cuối năm 1895, trong một trận giao tranh quyết liệt, Phan Đình Phùng bị thương nặng và qua đời vì bệnh lỵ giữa lòng chiến khu Vụ Quang. Dù cuộc khởi nghĩa Hương Khê sau đó bị dập tắt, nhưng cuộc đời, nhân cách và tinh thần đấu tranh bất khuất của Cụ Phan Đình Phùng đã trở thành một tượng đài lịch sử vĩnh hằng, khép lại trọn vẹn một chương hào hùng của phong trào Cần Vương và truyền ngọn lửa yêu nước nồng nàn cho các thế hệ cách mạng tiếp theo.