Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc truyền bá chú nghĩa yêu nước ở An Giang đầu thế kỷ XX

Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc sinh năm 1862 tại huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, là thân sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh. Cụ Phó bảng không những có ảnh hưởng lớn đến quá trình giáo dục, đào tạo cho dân tộc Việt Nam một lãnh tụ vĩ đại, ông còn trực tiếp tham gia vào quá trình truyền bá, khơi dậy trong Nhân dân tinh thần yêu nước, chống thực dân Pháp, thúc đẩy phong trào cách mạng phát triển.
Tuổi thơ Nguyễn Sinh Sắc có nhiều biến cố, mặc dù thông minh, ham học nhưng do mồ côi cha mẹ từ sớm, điều kiện gia đình khó khăn nên ông chưa được học hành đến nơi, đến chốn. Đến năm 16 tuổi, cụ Hoàng Xuân Đường đưa Nguyễn Sinh Sắc về làng Hoàng Trù, Nam Đàn để nuôi dạy và cho đi học với thầy đề nổi tiếng trong vùng là Nguyễn Thức Tự ở làng Đông Chữ (nay là xã Nghi Trường, huyện Nghi Lộc, Nghệ An).
Năm 1901, Nguyễn Sinh Sắc đỗ Phó bảng tại Kỳ thi Hội và về quê dạy học. Đến năm 1906, ông lĩnh chức Thừa biện Bộ lễ làm quan tại Triều đình Huế và sau đó làm Tri huyện Bình Khê (thuộc tỉnh Bình Định ngày nay). Mặc dù làm quan Triều đình nhưng với tinh thần yêu nước, ý thức trước cảnh lầm than của nước nhà, cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc luôn đứng về dân nghèo, trừng trị bọn cường hào, ác bá; thường xuyên gặp gỡ các nhà nho yêu nước, ng hộ phong trào cách mạng do Phan Châu Trinh, Phan Bội Châu... phát động. Giữ chức Tri huyện Bình Khê được thời gian ngắn, cụ Phó bảng bị cách chức năm 1910 và lên đường vào Nam để sinh sống, hoạt động cho đến cuối đời.
Những nơi lưu dấu cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc trong hoạt động truyền bá, khơi dậy tinh thần yêu nước tại An Giang Khi đến Nam Kỳ, cụ Phó bảng đến Mỹ Tho rồi về Sài Gòn cư ngụ tại đường Espagne (nay là đường Lê Thánh Tôn, Quận I, Tp. Hồ Chí Minh), sinh sống bằng nghề hốt thuốc, trị bệnh cứu người. Bức tranh chính trị tại khu vực Nam Kỳ đầu thế kỷ XX cũng có nhiều điểm đáng chú ý, các phong trào yêu nước chịu sự ảnh hưởng từ phong trào Duy Tân do Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh khởi xướng, Hội kín của Nguyễn An Ninh... Ngoài ra, Nam Kỳ lúc bấy giờ còn xuất hiện tổ chức Thiên Địa hội, hoạt động yêu nước dưới màu sắc tâm linh, chia ra thành các nhóm kèo (cờ) xanh, kèo vàng... Mặc dù bị thực dân Pháp đàn áp không khoan nhượng nhưng các phong trào trên đã tạo ra những ảnh hưởng, phát triển trong các tầng lớp nhân dân.
Trong quá trình sinh sống, hoạt động tại Nam Kỳ, cụ Phó bảng đi lại khắp nơi, trong đó An Giang là địa điểm được ông thường xuyên lui tới để truyền bá, khơi dậy tinh thần yêu nước, gặp gỡ các tăng sĩ trong phong trào chấn hưng Phật giáo ở Nam Kỳ...
Gặp cụ Nguyễn Thượng Khách và các nhà yêu nước tại Long Xuyên
Năm 1914, cụ Phó bảng từ Sài Gòn lên đường đi Long Xuyên. Khi đến Long Xuyên, cụ Phó bảng được Bùi Trung Phẩm dẫn đường đến nhà cụ Nguyễn Thượng Khách(2) gặp các nhà yêu nước thuộc nhóm Đông Kinh Nghĩa Thục đang bị Pháp buộc "an trí" ở Nam Kỳ và đại diện tổ chức Việt Nam Quang Phục Hội.
Tại nhà cụ Nguyễn Thượng Khách, Lương Ngọc Quyến đại diện cho Việt Nam Quang Phục Hội cùng các đồng chí cách mạng Nam Kỳ ngày đêm thảo luận kế hoạch cứu quốc. Mọi người trong cuộc họp đều tán thành kế hoạch "khẩn điền, luyện quân" tại Thái Lan, về tài chính để thực hiện kế hoạch giao cho các nhà ái quốc ở Nam Kỳ vận động hỗ trợ, còn công việc tuyển mộ, huấn luyện và tổ chức thì giao cho Lương Ngọc Quyến. Sau cuộc gặp này, cụ Phó bảng lên đường sang Phnôm pênh để gặp cụ Lương Văn Can (Cử Can), cũng là một yếu nhân của phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục.
Phi Lai Cổ tự (Tổ Đình Phi Lai)

Tổ Đình Phi Lai (phường Núi Voi, thị xã Tịnh Biên) được xây dựng từ giữa thế kỷ thứ XIX. Vào những năm 1900, nhà sư Chí Thiền được thỉnh về làm trụ trì Phi Lai cổ tự nay là Tổ đình Phi Lai, thuộc phường Núi Voi, thị xã Tịnh Biên. Khi làm trụ trì, Hòa thượng Chí Thiền đi khắp nơi trong Nam Kỳ để giảng pháp thường xuyên gặp gỡ với vị tăng sĩ trong phong trào chấn hưng Phật giáo. Phi Lai cổ tự cũng là nơi gặp gỡ bí mật của các nhà cách mạng yêu nước thời bấy giờ, trong đó có cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc.
Thông qua hoạt động trị bệnh cứu người, cụ Phó bảng nhiều lần ghé Phi Lai cổ tự để truyền bá tinh thần yêu nước. Cuối năm 1922, cụ Phó bảng về Tân Châu (An Giang), bị Pháp theo dõi nên trở lại Tà Lộc, Tà Keo để lánh mặt. Khi tình hình lắng dịu, cụ Phó bảng về Phi Lai Cổ tự để gặp sư Chí Thiền bàn về vấn đề chấn hưng Phật giáo và truyền bá tinh thần yêu nước.

Chùa Hòà Thạnh
Chùa Hòa Thạnh được xây dựng từ đầu thế kỷ XX, hiện nay thuộc địa bàn phường Nhơn Hưng, thị xã Tịnh Biên, An Giang. Thời chống Pháp, nơi đây là cơ sở của bộ đội
Trần Thắng hoạt động khắp vùng Bảy Núi. Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, chùa là cơ sở bí mật, đào hầm nuôi giấu cán bộ, là nơi xuất phát các phong trào đấu tranh chính trị, chống Mỹ, cứu nước.
Trong khoảng thời gian từ năm 1921 đến 1923, qua sự giới thiệu Hòa thượng Chí Thiền (Phi Lai Cổ Tự), cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc đến chùa Hòa Thạnh gặp Hòa thượng Viên Minh, trụ trì chùa để tá túc. Trong thời gian tại chùa, ông tích cực truyền bá, khơi dậy tinh thần yêu nước, kêu gọi Nhân dân bất hợp tác với thực dân Pháp và tay sai, nhờ đó giúp lan tỏa tinh thần yêu nước trong các tầng lớp nhân dân.
Chùa Giồng Thành
Chùa Giồng Thành (còn gọi Long Hưng tự) hiện thuộc phường Long Sơn, thị xã Tân Châu, tỉnh An Giang.
Vào năm 1922, tại Long Sơn có tổ chức Hội Kèo xanh, Kèo vàng. Hòa thượng Điền (Nguyễn Văn Điền) trụ trì chùa Giồng Thành là người có tinh thần yêu nước, ông tham gia trong Hội Kèo vàng. Lúc này, chùa Giồng Thành là điểm hoạt động của phong trào yêu nước theo Hội kín.
Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc biết đến chùa Giồng Thành và Hòa thượng Nguyễn Văn Điền vào đầu năm 1927. Trên bước đường truyền bá chủ nghĩa yêu nước dưới vỏ bọc chuyên hốt thuốc trị bệnh, cứu người, chùa Giồng Thành là địa điểm để ông thường xuyên dừng chân, hoạt động. Tại đây, cụ Phó bảng đã tích cực truyền bá chủ nghĩa yêu nước, vạch rõ con đường đấu tranh chống thực dân Pháp cho Nhân dân trong vùng. Từ đó, góp phần thúc đấy mạnh mẽ phong trào đấu tranh cách mạng ở địa phương.
Hoạt động truyền bá, khơi dậy tinh thần yêu nước của cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc đã góp phần thúc đấy phong trào yêu nước trong vùng tiếp tục phát triển. Tại An Giang, những nơi ông đến truyền bá chủ nghĩa yêu nước như: Phi Lai Cổ Tự, chùa Hòa Thạnh, chùa Giồng Thành... đều trở thành địa chỉ đỏ trong phong trào cách mạng và các chiến sĩ được ông giáo dục lòng yêu nước sau đó trở thành những thế hệ đảng viên đầu tiên trên địa bàn tỉnh như: Bùi Trung Phẩm (đảng viên Chi bộ Long Điền, Chợ Mới - Chi bộ đầu tiên ở An Giang); Lê Hồng Thiệt, Trần Văn Lẫm (Chi bộ Long Sơn - Long Thuận, Chi bộ đầu tiên của quận Tân Châu)... Những đóng góp cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc đối với phong trào cách mạng tại An Giang, Nam Kỳ càng khẳng định tinh thần trọn đời vì dân, vì nước của ông đối với đất nước, với dân tộc.