CỤ PHÓ BẢNG NGUYỄN SINH SẮC_KTL

TIỂU SỬ CỦA CỤ PHÓ BẢNG NGUYỄN SINH SẮC

Nguyễn Sinh Sắc là con của ông Nguyễn Sinh Nhậm (người Thanh Chương, Nghệ An) và bà Hà Thị Hy làm nghề hát rong. Theo gia phả dòng họ Hà thì ông tổ của Nguyễn Sinh Nhậm là Nguyễn Bá Phổ ở làng Kim Liên, làng Sen, Nam Đàn, Nghệ An. Đến thế hệ thứ tư thì ông tộc trưởng Nguyễn Bá Dân xin đổi chữ lót họ mình thành Nguyễn Sinh. Dòng họ này về sau có người đỗ đạt, thành danh. Đến thế hệ thứ 9 chia thành nhiều nhánh, có người đến Mậu Tài cùng huyện. Ông Nguyễn Sinh Nhậm (Nguyễn Sinh Vượng) sinh trưởng trong gia đình khá giả ở làng Sen, được học hành, lớn lên lấy vợ, sinh ra Nguyễn Sinh Trợ (Tức Thuyết). Chẳng bao lâu vợ mất, tự mình nuôi con trưởng thành. Ông Nhậm lấy vợ lẻ là bà Hà Thị Hy năm Nhâm Tuất năm 1862 bà Hà Thị Hy sinh ra Nguyễn Sinh Sắc.

Ông được nhà nho Hoàng Xuân Đường nhận làm con nuôi và cho học hành tử tế cũng như gả con gái đầu của mình là Hoàng Thị Loan, một trong hai con gái làm vợ (cô kia là Hoàng Thị An). Lúc này ông 18 tuổi còn bà Loan 13 tuổi.

Năm 1891, ông vào Vinh thi tú tài nhưng không đỗ. Năm 1894, ông tham dự kỳ thi Hương và đỗ cử nhân tại trường thi Nghệ An. Năm sau (1895), ông Sắc vào Huế thi hội bị hỏng, đã xin đi làm hành tẩu bộ Hộ. Ba năm sau, ông hỏng kỳ thi hội một lần nữa vào năm 1898.

Nhờ sự vận động của ông Hồ Sĩ Tạo, với các quan lại đồng liêu quen biết ở triều đình Huế, Nguyễn Sinh Sắc được nhận vào học Quốc Tử Giám ở Huế. Nguyễn Sinh Sắc, đổi tên là Nguyễn Sinh Huy, đem vợ và hai con trai vào Huế và đi học Quốc Tử Giám. Trước khi dự kỳ thi hội năm 1901, với tư cách là một quan chức của triều đình Huế, ông còn tham dự Hội đồng giám khảo chấm thi kỳ thi hương tại Bình Định năm 1897 và Thanh Hóa năm 1900.

Ngày 22 tháng 12 năm Canh Tý (10 tháng 2 năm 1901) bà Hoàng Thị Loan ốm mất ở Huế, sau khi sinh đứa con trai út (đứa con trai này ít ngày sau cũng chết). Ông đem hai con trai về làng Chùa gửi mẹ vợ chăm sóc giùm rồi trở vào Kinh thi Hội. Khoa Tân Sửu (1901) này, ông đậu Phó bảng.

Ông làm thừa biện bộ Lễ từ 1902 đến 1909. Tháng 5 năm 1907, ông bị đổi đi Tri huyện Bình Khê (xã Tây Giang, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định). Trong một lần truyền đánh đòn những người chống việc nộp thuế và sau này có một trong số họ qua đời, ông bị kiện lên cấp trên, vụ việc sau đó đến tai nhà vua Duy Tân. Vì vậy ngày 19 tháng 5 năm 1910, ông bị đưa về kinh xét xử vì sự việc này. Dù biện hộ rằng không phải vì trận đòn của ông mà người kia chết, ông vẫn bị triều đình nhà Nguyễn ra sắc chỉ ngày 17 tháng 9 năm 1910 phạt đánh 100 trượng. Nhờ có Thượng thư Hồ Đắc Trung, các ông Cao Xuân Dục và Đào Tấn cùng dập đầu xin vua, hình phạt này được chuyển đổi thành hạ bốn cấp quan và sa thải.

Ngày 26 tháng 2 năm 1911, Nguyễn Sinh Sắc xuống tàu từ Đà Nẵng vào Sài Gòn, cùng Nguyễn Tất Thành xuống Mỹ Tho gặp Phan Châu Trinh (một người bạn của ông đang hoạt động cách mạng, cũng là người có nhiều quan điểm giống ông), lúc này Phan Châu Trinh đang chuẩn bị sang Pháp. Ông ở lại Sài Gòn một thời gian, dạy chữ Nho cho nhà báo Diệp Văn Kỳ, rồi đi Lộc Ninh làm giám thị đồn điền. Ông sống lang thang ở miền Nam bằng nghề đông y, và nghề viết liễn đối cho dân chúng.

Gần cuối đời, ông đến định cư tại làng Hội Hòa An, Sa Đéc. Ông từ trần ngày 27 tháng 11 năm 1929. Phần mộ của ông hiện nằm ở 123/1 đường Phạm Hữu Lầu, phường Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp.

Hậu duệ của ông:

- Nguyễn Thị Thanh

- Nguyễn Sinh Khiêm

- Nguyễn Sinh Cung (Chủ tịch Hồ Chí Minh)

- Nguyễn Sinh Nhuận

CUỘC ĐỜI SỰ NGHIỆP-VÌ NƯỚC VÌ DÂN, CỦA CỤ

Sau khi Nguyễn Tất Thành (Nguyễn Sinh Cung) con trai cụ rời bến Nhà Rồng, Sài Gòn (ngày 5-6-1911) để bắt đầu hành trình cứu nước trên con tàu Đô Đốc Latouche Tréville, cụ Nguyễn Sinh Sắc tiếp tục bôn ba khắp Nam kỳ, sang tận Campuchia, vừa làm công việc chữa bệnh cứu người, vừa trông ngóng tin con.

Đi đến đâu Cụ cũng tìm cách liên hệ với các nhà sư, nhà nho yêu nước, chính trị phạm tham gia phong trào Cần Vương, Đông Du, Duy Tân bị an trí hoặc đang lẩn tránh mật thám Pháp... Cụ giúp nhiều chùa chú giải kinh sách, góp ý kiến cho phong trào Chấn hưng Phật giáo. Một số chùa ở Nam bộ hiện còn lưu bút tích và câu đối của Cụ.

Cuối năm 1916, qua gặp gỡ một số nhân sĩ, trong đó có cả học trò cũ của mình ở Sài Gòn, cụ Nguyễn Sinh Sắc được giới thiệu với ông Hội đồng Hiển (Lê Quang Hiển), người Cao Lãnh, bấy giờ thuộc tỉnh Sa Đéc.

Qua đàm đạo, Cụ có cảm tình với mảnh đất và con người Cao Lãnh nên năm 1917 Cụ theo ông Hiển về đây. Ở Cao Lãnh, Cụ gặp con trai một người quen cũ là ông Trần Bá Lê (Cả Nhì Ngưu), vốn là điền chủ yêu nước, từng đóng góp tiền bạc cho phong trào Đông Du sau bị thực dân Pháp bắt, tịch thu gia sản nên đã phải bán nhà cửa, ruộng vườn để lo lót, tránh tù tội. Ông Lê dựng cho Cụ một ngôi nhà nhỏ trên đất vườn nhà.

Hằng ngày, ngoài việc bốc thuốc, chữa bệnh cho người dân, Cụ giao tiếp với các thân hào, nhân sĩ, nhà nho yêu nước như: Lê Văn Đáng (Chánh nhất Đáng), Võ Hoành (Cử Hoành) nhưng Cụ chỉ ở đây một thời gian ngắn.

Đến năm 1919 thì Cụ rời Cao Lãnh, tiếp tục tới nhiều tỉnh thành Nam bộ để gặp gỡ những người đồng chí hướng và truyền bá tư tưởng yêu nước. Qua các nhân sĩ như: Phan Chu Trinh, Nguyễn An Ninh..., Cụ biết được nhân vật Nguyễn Ái Quốc nổi tiếng lúc này chính là Nguyễn Tất Thành. Do có quan hệ với tổ chức Việt Nam Cách mạng Thanh niên ở Đồng bằng sông Cửu Long nên Cụ bị mật thám theo dõi nhưng chúng không có đủ chứng cứ để bắt giam Cụ.

Đến năm 1927, cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc mới quyết định chọn về sống, hoạt động và gắn bó lâu dài với Cao Lãnh. Khi trở về, Cụ ở nhà ông Lê Văn Giáo (Năm Giáo), bên bờ rạch Cái Tôm ở làng Hòa An (nay thuộc phường Cao Lãnh). Ở đây, cụ Nguyễn Sinh Sắc và Lê Văn Đáng thường vận động thanh niên tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên.

Nhóm thanh niên yêu nước, đứng đầu là Phạm Hữu Lầu, Lưu Kim Phong thường tiếp xúc với Cụ. Cụ khuyên họ: “Mấy cậu là niềm hy vọng của tôi, là tương lai của Tổ quốc. Ngày nay, nước mất nhà tan, chúng ta phải đứng lên góp sức đập phá xiềng gông nô lệ, không nên nai lưng lòn cúi, run sợ trước cường quyền”.

Có thể nói, hoạt động của 2 Cụ góp phần cùng nhóm Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đưa Nhân dân Cao lãnh bước vào một thời kỳ mới, thời kỳ chuyển tiếp giữa chủ nghĩa yêu nước với việc hình thành một bộ phận tiền thân của chính đảng cách mạng ở địa phương.

Khoảng tháng 10-1929, đồng chí Phạm Hữu Lầu, Tổ trưởng Tổ Việt Nam Cách mạng Thanh niên Hòa An, là người đầu tiên được kết nạp vào An Nam Cộng sản Đảng; lễ kết nạp được tổ chức tại nhà ông Cả nhì Ngưu, người đứng ra công nhận là đồng chí Ung Văn Khiêm.

Tháng 11-1929, Tổ Việt Nam Cách mạng Thanh niên Hòa An được công nhận là Chi bộ An Nam Cộng sản Đảng, lễ công nhận được tổ chức tại Vườn Mù U (làng Hòa An), dưới sự chủ trì của đồng chí Ung Văn Khiêm.

NHỮNG NGÀY SINH SỐNG TẠI CAO LÃNH

Thường ngày, buổi sáng, theo con đường mòn, ngang chùa Hòa Long, qua cây cầu nhỏ bắc ngang rạch Ông Rượu, Cụ đi bộ ra chợ Cao Lãnh xem mạch, ra toa ở tiệm thuốc Hãng An Đường, chiều ở nhà làm thuốc hoặc đi thăm bệnh.

Người giàu, Cụ lấy tiền, người nghèo, Cụ xem mạch và hốt thuốc không lấy tiền. Bà con làng Hòa An cảm mến và quý trọng Cụ là một nhà nho, một ông thầy thuốc giỏi, có lòng thương người.

Dù tuổi cao, nhưng Cụ không cho phép mình nghỉ ngơi, Cụ tìm cách vận động thanh niên tham gia phong trào yêu nước. Cụ Đáng mang thuốc của Cụ chế ra đi bán quanh các vùng Cao Lãnh (Phong Mỹ, Cái Dầu, Ba Răng, cù lao Tây, Đốc Vàng, Chợ Mới, Đất Sét, Cái Tàu...)để tuyên truyền, vận động thanh niên tham gia phong trào yêu nước.

Hoạt động của 2 Cụ cùng với Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đã góp phần đưa phong trào yêu nước ở Cao Lãnh bước sang một thời kỳ mới.

NHỮNG NGÀY THÁNG CUỐI ĐỜI CỤ

Cuối tháng 11-1929, Cụ lâm trọng bệnh. Cụ Đáng bố trí người đưa Cụ xuống Sa Đéc cho cụ Võ Hoành chữa trị. Là thầy thuốc, Cụ biết rõ sức khỏe của mình; hơn nữa, cụ Võ Hoành là một chính trị phạm đang bị an trí, nếu Cụ ở lâu trong nhà cụ Hoành thì rất bất lợi cho cụ Hoành nên Cụ báo tin cho cụ Đáng, rước Cụ về Cao Lãnh. Mấy ngày sau, cụ Đáng mượn chiếc ghe có mui của Hương bộ Cây giao cho Bảy Mân, Hai Thiện, Bảy Đước (đều là hội viên Nông hội đỏ) xuống Sa Đéc rước Cụ.

Về đến Cao Lãnh, do không muốn phiền bà con khi mình qua đời, Cụ bảo với Bảy Mân đưa Cụ về chùa Hòa Long. Nhờ cụ Đáng thuyết phục khá lâu, Cụ mới chịu cho chở về nhà ông Năm Giáo. Đông đảo bà con và các thanh niên trong tổ Nông hội đỏ, đặc biệt là cụ Đáng và ông Năm Giáo ngày đêm túc trực chăm sóc Cụ.

Bà con trong vùng hay tin Cụ bệnh đến thăm rất đông. Do tuổi cao và bệnh nặng, Cụ qua đời vào đêm 26 rạng 27-11-1929 (nhằm đêm 26 rạng 27 tháng 10 năm Kỷ Tỵ), thọ 67 tuổi.

SAU KHI CỤ MẤT

Cảm phục trước tấm lòng yêu nước, thương dân của Cụ Sắc, người dân địa phương lúc bấy giờ đa phần “nghèo rớt mồng tơi” vẫn chung tay lo an táng cụ như cho chính người thân của mình tại miếu Trời Sanh (cạnh chùa Hòa Long hiện nay).

Anh Lê Thanh Sơn, con trai bà Trần Thị Ngọc Điệp (bà Điệp là cháu dâu của ông Năm Giáo) kể: “Khi có những đoàn khách, nhà báo đến hỏi thăm về Cụ Phó Bảng Nguyễn Sinh Sắc khi sống ở đây, tôi nghe mẹ tôi kể lại rằng: Sau khi cụ Phó Bảng mất, con gái cụ là cô Thanh đã vào đây, ở lại gia đình ông cố tôi mấy ngày, tổ chức bữa cơm thân mật mời bà con đến cảm ơn vì đã chăm sóc chu toàn cho cụ Phó Bảng”.

P/s: Ông Lê Văn Giáo là người cho Cụ Sắc ở nhờ nhà do sự bố trí của lãnh đạo tổ chức Thanh niên Cách mạng Đồng Chí Hội.

Sau ngày đất nước hoàn toàn giải phóng (30/4/1975) mặc dù còn nhiều việc bề bộn khẩn cấp, nhưng để đáp ứng yêu cầu về tình cảm của người dân đối với Cụ Phó Bảng Nguyễn Sinh Sắc và Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tỉnh ủy Sa Đéc (nay là Đồng Tháp) quyết định xây dựng Khu mộ Cụ Phó Bảng, ông Nguyễn Thành Mậu – Phó Chủ tịch Ủy ban Mặt trận dân tộc Giải phóng Tỉnh làm Trưởng Ban xây dựng; kiến trúc sư Đinh Khắc Giao người Nam Đàn phụ trách việc thiết kế. Ngày 22/8/1975, ông Nguyễn Thế Hữu – Bí thư tỉnh ủy Sa Đéc chủ trì lễ khởi công xây dựng khu mộ Cụ Nguyễn Sinh Sắc.

Trong suốt 17 tháng thi công, lúc nào cũng có từ 200 – 700 người dân ở các xã Hòa An, Tịnh Thới, Tân Thuận Đông, Mỹ Trà… các thầy cô giáo, học sinh, sinh viên, bộ đội… đến góp công xây dựng khu mộ. Đặc biệt, còn có những cụ già đã 60, 70 tuổi vẫn đến xin góp công sức xây dựng khu mộ Cụ Phó Bảng Nguyễn Sinh Sắc.

Sau gần 2 năm thi công đến ngày 13/02/1977, Khu mộ Cụ Phó Bảng Nguyễn Sinh Sắc được khánh thành. Trong ngày trọng đại này, đồng chí cố Phó Chủ tịch nước Nguyễn Hữu Thọ cùng đại diện Đảng chính quyền, nhân dân Thủ đô Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Nghệ Tĩnh và các tỉnh Đồng bằng sông Cửu long cùng đến tham dự.

Ngày nay sau nhiều lần tôn tạo, khu phần mộ Cụ Nguyễn Sinh Sắc đã trở thành một quần thể di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, tọa lạc tại số 123/1, đường Phạm Hữu Lầu, thuộc phường 4, TP. Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp. Trên khuôn viên rộng 10ha; nhiều công trình vừa mang tính dân tộc, vừa mang tính hiện đại đã được xây dựng.

Lễ giỗ của cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc được tổ chức trọng thể vào ngày 27 tháng 10 âm lịch hàng năm. Các hoạt động tưởng niệm diễn ra trang nghiêm, thường kéo dài trong nhiều ngày tại Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc (Phường 4, TP. Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp).