Cuộc chiến cân não giữa quân ta và Pháp

Sau khi Hiệp định Sơ bộ ngày 6/3/1946 được ký kết giữa Chính phủ ta và Pháp, tình hình ở vùng mỏ và khu Đông Bắc nhanh chóng trở nên căng thẳng. Thực dân Pháp lợi dụng danh nghĩa thay thế quân Tưởng để từng bước đưa lực lượng ra Bắc. Ngày 15/4/1946, hơn 1.000 quân Pháp từ miền Nam kéo ra chiếm đóng Hòn Gai, Cẩm Phả, Cửa Ông. Ngay khi đặt chân lên đất mỏ, chúng trắng trợn bố trí súng máy trên các tuyến phố, hạn chế đi lại của nhân dân và nổ súng tập kích lực lượng bộ đội ta tại Cửa Ông, gây nhiều tổn thất.

Trước những hành động vi phạm nghiêm trọng Hiệp định 6/3 của thực dân Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp tới Vịnh Hạ Long ngày 24/3/1946 để hội đàm với Cao ủy Pháp G. d’Argenlieu trên chiến hạm Emile Bertin, nhằm tìm giải pháp hòa bình, tránh cho đất nước một cuộc chiến tranh mới. Đây là lần đầu tiên Bác Hồ đặt chân tới vùng biển Hạ Long – Quảng Ninh, thể hiện rõ mong muốn giữ gìn hòa bình nhưng cũng cho thấy sự cảnh giác trước âm mưu xâm lược trở lại của thực dân Pháp.

Tại khu mỏ Hòn Gai, trước sự đàn áp và bóc lột của chủ mỏ Pháp, phong trào đấu tranh của công nhân ngày càng dâng cao. Ngày 8/6/1946, hàng nghìn công nhân, thợ thủ công và người lao động đã tham gia “Tuần lễ bất hợp tác”, làm tê liệt sản xuất, buộc chủ mỏ phải nhượng bộ. Tuy nhiên, thực dân Pháp không từ bỏ âm mưu đàn áp. Ngày 7/7/1946, chúng nổ súng vào khu dân cư Lán Bè, đốt nhà và sát hại 90 người dân vô tội. Sự kiện này đã thổi bùng làn sóng căm phẫn, khiến các cuộc đấu tranh của công nhân mỏ và nhân dân Hòn Gai liên tiếp nổ ra trong suốt cuối năm 1946.

Trong khi đó, tại Tiên Yên và tỉnh Hải Ninh, tình hình cũng diễn biến hết sức phức tạp. Giữa tháng 7/1946, quân Pháp từ Vạn Hoa, cấu kết với lực lượng phỉ do Voòng A Sáng cầm đầu, bất ngờ tiến công và chiếm đóng Tiên Yên. Do lực lượng mỏng, phải phân tán đối phó trên nhiều địa bàn, bộ đội ta buộc phải rút lui để bảo toàn lực lượng. Sau khi chiếm được Tiên Yên, quân Pháp tiếp tục mở rộng phạm vi kiểm soát, tiến ra Đầm Hà, Bình Liêu nhằm thay thế hoàn toàn quân Tưởng ở khu vực biên giới.

Tháng 8/1946, thực dân Pháp lại sử dụng bọn phỉ mở cuộc càn quét lớn vào các xã Bản Hà, Khe Mò, Hà Lâu (Tiên Yên). Trước nguy cơ địch phá hoại mùa màng và khủng bố nhân dân, Trung đoàn Tiên Yên phối hợp với lực lượng du kích địa phương đã kiên cường đánh trả, làm thất bại cuộc càn quét của địch, bảo vệ an toàn cho nhân dân thu hoạch lúa mùa. Đây là minh chứng rõ nét cho tinh thần đoàn kết, ý chí chiến đấu bền bỉ của quân và dân Tiên Yên trong những ngày đầu kháng chiến.

Đến trung tuần tháng 12/1946, quân Pháp đã siết chặt vòng vây tại nhiều vị trí chiến lược ở Quảng Ninh, khống chế các tuyến giao thông đường bộ và đường thủy. Tối 19/12/1946, chúng tăng cường thêm quân ở Hòn Gai, liên tiếp gây sức ép và đưa tối hậu thư đòi chính quyền ta đầu hàng. Khi âm mưu không đạt được, quân Pháp nổ súng đánh chiếm các trụ sở cơ quan của ta. Lực lượng bộ đội và tự vệ đã anh dũng chiến đấu, bảo vệ an toàn cho cán bộ, cơ quan rút ra vùng căn cứ.

Tại Cửa Ông, đêm 20/12/1946, bộ đội ta chủ động tập kích đồn Cao, phối hợp cùng công nhân và tự vệ phá hoại máy móc, phương tiện của địch, đồng thời tổ chức sơ tán nhân dân an toàn. Sau đó, các lực lượng vũ trang và cơ quan của đặc khu Hòn Gai – Cẩm Phả rút về Xích Thổ, Sơn Dương, tiếp tục tổ chức kháng chiến lâu dài.

Những thắng lợi bước đầu, như trận tập kích bốt Hà Lầm cuối tháng 12/1946 hay sự ra đời của Đại đội Hồ Chí Minh gồm phần lớn là công nhân mỏ, đã đặt nền móng cho phong trào kháng chiến vũ trang tại khu mỏ và vùng Đông Bắc. Trong dòng chảy chung ấy, Tiên Yên giữ vai trò là địa bàn chiến lược quan trọng, vừa là nơi địch tìm cách chiếm đóng, vừa là nơi quân và dân ta kiên cường bám đất, bám dân, góp phần làm thất bại từng bước âm mưu xâm lược của thực dân Pháp.