Cuộc đời của anh hùng Phan Ngọc Hiển
Phan Ngọc Hiển (1910–1941) là một nhà giáo, nhà báo, nhà văn và chiến sĩ cách mạng kiên trung của phong trào giải phóng dân tộc Việt Nam đầu thế kỷ XX. Cuộc đời của ông tuy ngắn ngủi – hy sinh khi vừa tròn 31 tuổi – nhưng đã để lại một trang sử vàng chói lọi cho vùng đất Nam Bộ nói riêng và cả dân tộc nói chung. Ông là người trực tiếp chỉ huy cuộc Khởi nghĩa Hòn Khoai anh hùng, cắm ngọn cờ đỏ sao vàng đầu tiên trên mảnh đất mũi Cà Mau, trở thành biểu tượng bất tử của lòng yêu nước và ý chí bất khuất trước quân thù.
Phan Ngọc Hiển sinh năm 1910 tại phường Thới Bình, quận ô Môn, tỉnh Cần Thơ (nay thuộc thành phố Cần Thơ). Ông sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo có truyền thống yêu nước. Lên 6 tuổi, ông mồ côi cha, và đến năm 10 tuổi thì người mẹ cũng qua đời. Vượt lên trên hoàn cảnh nghiệt ngã của số phận và cái nghèo bám riết, cậu bé Phan Ngọc Hiển vẫn thể hiện tinh thần hiếu học, thông minh và đầy nghị lực.
Nhờ sự đùm bọc của người thân và bà con lối xóm, ông được lên Sài Gòn theo học tại trường Sư phạm Nam Kỳ. Trong môi trường đô thị sầm uất nhưng cũng đầy rẫy sự bất công dưới chế độ thực dân, Phan Ngọc Hiển sớm tiếp thu các tư tưởng tiến bộ. Ông tích cực tham gia các phong trào đấu tranh của học sinh, sinh viên lúc bấy giờ, tiêu biểu là các hoạt động bãi khóa và biểu tình chống lại sự độc đoán của nhà trường thực dân. Chính những năm tháng học tập tại Sài Gòn đã rèn giũa nên một người trí thức có nhãn quan chính trị nhạy bén và tấm lòng nồng nàn yêu nước.
Năm 1931, sau khi tốt nghiệp xuất sắc trường Sư phạm Sài Gòn, Phan Ngọc Hiển từ chối những cơ hội làm việc ở chốn phồn hoa để tình nguyện về dạy học tại vùng đất Rạch Gốc, một vùng quê hẻo lánh và nghèo khó thuộc tỉnh Cà Mau. Tại đây, với danh xưng thân thương "thầy giáo Hiển", ông không chỉ đem con chữ đến cho trẻ em nghèo mà còn dành thời gian tìm hiểu, chia sẻ với những kiếp sống lầm than của người nông dân, ngư dân dưới ách áp bức của bọn thực dân, phong kiến.
Nhận thấy giáo dục chỉ là một phần, muốn thức tỉnh nhân dân cần phải có truyền thông, Phan Ngọc Hiển bắt đầu bước chân vào con đường hoạt động báo chí công khai. Ông trở thành phóng viên và cây bút chủ lực của tuần báo Tân Tiến và một số tờ báo tiến bộ tại Rạch Giá, Cà Mau. Dưới nhiều bút danh khác nhau, ông đã viết những bài phóng sự, điều tra sắc bén, phơi bày bản chất bóc lột tàn nhẫn của bọn chủ quận, địa chủ, và thực dân Pháp đối với người dân nghèo vùng rừng biển. Ngòi bút của ông trở thành vũ khí sắc bén, đòi quyền sống, quyền tự do cho nhân dân, từ đó nhen nhóm ngọn lửa căm thù giặc trong lòng quần chúng.
Năm 1936, qua các hoạt động thực tiễn đầy nhiệt huyết và có sức ảnh hưởng, Phan Ngọc Hiển được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Sự kiện này đánh dấu bước ngoặt lớn, đưa ông từ một người trí thức yêu nước trở thành một chiến sĩ cộng sản chuyên nghiệp hoạt động có tổ chức và lý tưởng rõ ràng.
Năm 1940, tình hình thế giới và trong nước có những chuyển biến mau lẹ. Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, thực dân Pháp ở Đông Dương suy yếu và đầu hàng phát xít Nhật. Đảng Cộng sản Đông Dương chủ trương phát động quần chúng chuẩn bị vũ trang khởi nghĩa. Phan Ngọc Hiển được Xứ ủy Nam Kỳ và Tỉnh ủy Rạch Giá tin tưởng giao nhiệm vụ xây dựng căn cứ cách mạng tại hòn đảo chiến lược Hòn Khoai – một hòn đảo nằm ngoài khơi biển Cà Mau, nơi có đồn phòng thủ và đài khí tượng của Pháp.
Với tư cách là người chỉ huy cao nhất, Phan Ngọc Hiển đã khôn khéo cải trang, tiếp cận các binh lính người Việt trong đồn địch để làm công tác binh vận, đồng thời xây dựng lực lượng tự vệ mật trong nhân dân. Đêm ngày 13 rạng sáng ngày 14 tháng 12 năm 1940, nhận được lệnh khởi nghĩa của cấp trên (dù sau đó cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ nói chung bị hoãn hoặc thất bại ở nhiều nơi do lộ bí mật), Phan Ngọc Hiển vẫn quyết định hành động theo kế hoạch tại địa bàn mình phụ trách.
Dưới sự chỉ huy mưu trí và quyết đoán của ông, nghĩa quân đã nhanh chóng tước vũ khí, tiêu diệt tên sếp đảo Olivier, triệt hạ hoàn toàn đồn địch và chiếm đài vô tuyến điện. Sáng ngày 14/12/1940, lá cờ đỏ sao vàng năm cánh tung bay kiêu hãnh trên đỉnh Hòn Khoai. Đây là một trong những chiến thắng trọn vẹn và oanh liệt nhất trong phong trào Khởi nghĩa Nam Kỳ, chứng minh cho khả năng tự lực đứng lên làm chủ vận mệnh của quân và dân ta.
Niềm vui chiến thắng chưa kéo dài được lâu thì thực dân Pháp điên cuồng điều động lực lượng hải quân, bộ binh bao vây, càn quét khốc liệt vùng mũi Cà Mau nhằm trả thù. Để bảo toàn lực lượng và tránh thương vong cho nhân dân, Phan Ngọc Hiển đã chỉ huy nghĩa quân rút lui vào rừng sâu. Tuy nhiên, do chênh lệch lực lượng quá lớn và địa hình bị phong tỏa nghiêm ngặt, ngày 22/12/1940, ông cùng các đồng chí của mình đã bị giặc bắt tại bãi Khai Long.
Sa vào tay giặc, Phan Ngọc Hiển phải chịu đựng những đòn tra tấn dã man, tàn khốc nhất của kẻ thù từ nhà tù Cà Mau đến khám lớn Rạch Giá. Chúng dùng mọi thủ đoạn từ dụ dỗ, mua chuộc đến dùng nhục hình chết đi sống lại nhằm bắt ông khai ra tổ chức Đảng và các cơ sở cách mạng. Thế nhưng, người chiến sĩ cộng sản ấy vẫn giữ vững khí tiết như kiềng ba chân, không một lời khuất phục, một lòng bảo vệ Đảng, bảo vệ nhân dân.
Ngày 12 tháng 7 năm 1941, không thể khuất phục được người anh hùng, thực dân Pháp đã đưa Phan Ngọc Hiển cùng 9 chiến sĩ khởi nghĩa Hòn Khoai ra xử bắn công khai tại Sân vận động thị xã Cà Mau nhằm uy hiếp tinh thần quần chúng. Trước pháp trường, khi kẻ thù định bịt mắt, ông đã hiên ngang gạt băng đen ra, nhìn thẳng vào họng súng quân thù và hô vang những lời đanh thép: "Đả đảo đế quốc Pháp! Đông Dương độc lập muôn năm! Đảng Cộng sản Đông Dương muôn năm!". Ở tuổi 31 tràn đầy nhựa sống, Phan Ngọc Hiển đã ngã xuống, máu của ông đã hòa vào lòng đất mẹ Nam Bộ, hóa thành bất tử.
Cuộc đời Phan Ngọc Hiển là một tấm gương sáng ngời về sự kết hợp hài hòa giữa phẩm chất của một người trí thức giàu lòng nhân ái và một chiến sĩ cách mạng kiên cường, sẵn sàng xả thân vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Sự hy sinh của ông và các đồng chí đã viết nên một trang sử hào hùng, để ngày 13/12 hằng năm trở thành Ngày truyền thống cách mạng của Đảng bộ và nhân dân tỉnh Cà Mau.
Để tri ân công lao to lớn của ông, tên của Phan Ngọc Hiển ngày nay được trang trọng đặt cho một huyện cực Nam của Tổ quốc (huyện Ngọc Hiển), nhiều đường phố lớn, quảng trường và các ngôi trường trung học phổ thông chuyên danh tiếng tại Cà Mau và Cần Thơ. Hình tượng "thầy giáo Hiển" tay cầm phấn, tay cầm súng vẫn mãi là ngọn đuốc sáng ngời, truyền lửa yêu nước và lòng tự hào dân tộc cho các thế hệ trẻ hôm nay và mai sau bước tiếp trên con đường xây dựng đất nước giàu mạnh.
