CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP CỦA BÁC SĨ, LIỆT SĨ ĐẶNG THÙY TRÂM: NGỌN LỬA THANH XUÂN BẤT TỬ GIỮA TUYẾN LỬA ĐỨC PHỔ

Trong dòng chảy cuộn trào của lịch sử dân tộc Việt Nam vào thế kỷ hai mươi, cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước là một bản anh hùng ca vĩ đại được viết lên bằng máu, nước mắt và tuổi thanh xuân của hàng triệu người con đất Việt. Khi Tổ quốc lâm nguy, non sông chia cắt, lớp lớp thanh niên đã gác lại bút nghiên, từ giã những giảng đường yên bình, từ biệt những góc phố thân quen để bước vào cuộc chiến đấu sinh tử với một khát vọng duy nhất là giành lại độc lập, tự do và thống nhất cho đất nước. Trong bức tranh bi tráng và hào hùng của một thế hệ xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước, hình tượng nữ bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thùy Trâm nổi lên như một đóa hoa rừng rực rỡ, một biểu tượng kiệt xuất của tri thức trẻ và lòng yêu nước nồng nàn. Chị sinh ngày hai mươi sáu tháng mười một năm một ngàn chín trăm bốn mươi hai và anh dũng hy sinh vào ngày hai mươi hai tháng sáu năm một ngàn chín trăm bảy mươi. Chị có quê quán tại thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế, nhưng tuổi thơ và những năm tháng thanh xuân tươi đẹp nhất lại gắn bó với thủ đô Hà Nội. Cuộc đời tuy ngắn ngủi nhưng vô cùng oanh liệt của Đặng Thùy Trâm, cùng với sức sống mãnh liệt từ những trang nhật ký chị để lại, đã trở thành một di sản tinh thần vô giá, một khúc tráng ca vượt qua mọi giới hạn của không gian và thời gian.

Đặng Thùy Trâm cất tiếng khóc chào đời trong một gia đình trí thức mang đậm truyền thống y khoa và văn hóa. Cha chị là bác sĩ ngoại khoa Đặng Ngọc Khuê, một người thầy thuốc tận tụy, và mẹ chị là dược sĩ Doãn Ngọc Trâm, một người phụ nữ Hà Nội đôn hậu, đảm đang. Sinh ra trong một gia đình có nền tảng giáo dục mẫu mực, từ nhỏ, Đặng Thùy Trâm đã được hấp thụ những giá trị nhân văn cao đẹp, tình yêu thương con người và một tâm hồn vô cùng nhạy cảm, lãng mạn. Lớn lên giữa lòng thủ đô Hà Nội, tuổi thơ và thời thiếu nữ của chị trôi qua êm đềm dưới những vòm cây sấu, cây me rợp bóng, bên mái trường Chu Văn An cổ kính. Chị là một cô gái Hà Nội gốc mang trong mình vẻ đẹp dịu dàng, trong sáng, yêu văn thơ, thích đọc những tác phẩm văn học kinh điển và luôn mang theo một cuốn sổ nhỏ để ghi chép những dòng cảm xúc của mình. Với trí thông minh và truyền thống gia đình, chị thi đỗ vào Trường Đại học Y khoa Hà Nội, một trong những ngôi trường danh giá bậc nhất thời bấy giờ. Trong những năm tháng sinh viên, Đặng Thùy Trâm không chỉ nổi bật bởi thành tích học tập xuất sắc mà còn là một đoàn viên năng nổ, một cô gái tràn đầy nhiệt huyết và khát vọng cống hiến. Chị yêu say đắm cuộc sống hòa bình, có một tình yêu lứa đôi trong sáng và những ước mơ giản dị về một mái ấm gia đình. Thế nhưng, tất cả những ước mơ bình dị ấy đã phải gác lại khi tiếng gọi của miền Nam ruột thịt vang lên tha thiết trong trái tim mỗi người thanh niên miền Bắc.

Năm một ngàn chín trăm sáu mươi sáu, sau khi tốt nghiệp Đại học Y khoa Hà Nội, giữa lúc cuộc kháng chiến chống Mỹ đang bước vào giai đoạn cam go và ác liệt nhất, Đặng Thùy Trâm đã đưa ra một quyết định làm thay đổi toàn bộ quỹ đạo cuộc đời mình. Chị viết đơn tình nguyện xin được vào chiến trường miền Nam, xông pha vào nơi hòn tên mũi đạn để mang kiến thức y khoa của mình cứu chữa cho thương bệnh binh. Lời dặn dò của người cha, tình yêu thương vỡ òa trong nước mắt của người mẹ không thể giữ chân được bước chân người thiếu nữ. Từ giã những con đường ngập xác lá vàng rơi của Hà Nội, Đặng Thùy Trâm khoác lên mình chiếc ba lô nặng trĩu, hòa vào đoàn quân đi B, bắt đầu cuộc hành quân lịch sử vượt dãy Trường Sơn hùng vĩ. Hành trình đi bộ suốt ba tháng ròng rã băng rừng, lội suối, trèo đèo, đối mặt với những cơn sốt rét rừng tàn khốc, những đàn vắt bám đầy chân và những trận mưa bom bão đạn rợp trời của không quân Mỹ đã tôi luyện cô sinh viên y khoa yểu điệu ngày nào trở thành một người chiến sĩ thực thụ. Vượt qua muôn vàn gian khổ, chị đã đặt chân đến mảnh đất Quảng Ngãi, một chảo lửa thực sự của chiến trường khu Năm, nơi quân thù đang điên cuồng càn quét và thực hiện những chiến dịch hủy diệt tàn bạo.

Đến Quảng Ngãi, Đặng Thùy Trâm được phân công về công tác tại Bệnh xá Đức Phổ, một cơ sở y tế dã chiến nằm sâu trong những cánh rừng già, thường xuyên phải di chuyển để tránh sự phát hiện và đánh phá của kẻ thù. Tại đây, chị được giao trọng trách là phụ trách bệnh xá, một nhiệm vụ vô cùng nặng nề đối với một nữ bác sĩ trẻ tuổi mới ra trường. Điều kiện làm việc tại bệnh xá Đức Phổ lúc bấy giờ vô cùng khắc nghiệt và thiếu thốn. Bệnh xá thực chất chỉ là những căn hầm đào sâu dưới lòng đất, những lán trại lợp bằng lá rừng sơ sài, ẩm thấp. Thiếu thuốc men, thiếu bông băng, thiếu dụng cụ phẫu thuật, những người thầy thuốc ở đây phải tận dụng mọi thứ có thể tìm thấy trong rừng để duy trì sự sống cho thương binh. Dưới những làn mưa bom B52 cày xới nát cả núi rừng, dưới ánh sáng leo lét của chiếc đèn măng sông hay thậm chí chỉ là ánh đèn pin che nửa chóa, bác sĩ Đặng Thùy Trâm đã thực hiện hàng trăm ca phẫu thuật giành giật mạng sống cho các chiến sĩ từ tay tử thần. Có những ca mổ cưa chân, cưa tay cho thương binh mà không hề có một giọt thuốc tê, người thương binh phải cắn chặt chiếc khăn mặt đến bật máu môi để nén cơn đau, còn nữ bác sĩ thì rơi nước mắt vì xót thương đồng đội. Không chỉ đóng vai trò là một người thầy thuốc, Đặng Thùy Trâm còn là một người chị, người mẹ hiền từ của các thương bệnh binh. Chị tự tay bón từng thìa cháo, giặt từng tấm áo dính đầy máu, hát cho các anh nghe những bài ca về Hà Nội để làm dịu đi những cơn đau thể xác. Thậm chí, không ít lần chị đã chìa cánh tay nhỏ bé của mình ra để hiến những giọt máu quý giá, truyền trực tiếp cứu sống những người chiến sĩ đang thoi thóp trên bàn mổ. Tình yêu thương bao la, sự tận tụy quên mình của chị đã trở thành ngọn lửa sưởi ấm niềm tin, tiếp thêm sức mạnh phi thường cho những người lính trên tuyến đầu đánh giặc.

Chính trong những năm tháng sống và chiến đấu giữa ranh giới mong manh của sự sống và cái chết tại chiến trường Đức Phổ, Đặng Thùy Trâm đã ghi lại những dòng tâm sự, những cảm xúc chân thực nhất của mình vào hai cuốn sổ tay nhỏ. Những cuốn nhật ký ấy không chỉ là nơi chị gửi gắm nỗi nhớ nhà, nhớ mẹ, nhớ thủ đô da diết, mà còn là bức tranh phản chiếu một tâm hồn cao đẹp, một lý tưởng sống trong sáng và ý chí kiên cường của một người cộng sản trẻ tuổi. Ngày hai mươi bảy tháng chín năm một ngàn chín trăm sáu mươi tám, chị vinh dự được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam. Trong nhật ký, chị đã xúc động viết những dòng đầy tự hào nhưng cũng đầy trách nhiệm: "Vào Đảng là vào nơi gian khổ, hy sinh". Bút tích của chị trong nhật ký là sự giằng xé giữa một tâm hồn thiếu nữ lãng mạn, khao khát tình yêu, khao khát hòa bình và một tinh thần thép của người chiến sĩ sẵn sàng hy sinh vì Tổ quốc. Chị viết về những cái chết bi tráng của đồng đội, viết về lòng căm thù giặc sâu sắc khi chứng kiến quê hương bị tàn phá, nhân dân bị tàn sát. Có những lúc cô đơn, mệt mỏi, chị đã gọi tên mẹ qua những trang giấy ướt đẫm nước mắt: "Mẹ ơi, con khao khát được về với mẹ, dù chỉ một phút giây thôi cũng đủ rồi". Nhưng vượt lên trên tất cả những nỗi niềm riêng tư ấy, chị luôn tự dặn lòng phải kiên cường, phải đứng vững để xứng đáng với sự hy sinh của những người đã ngã xuống. Chị khẳng định một chân lý bất diệt của thế hệ mình: "Thà chết chứ không chịu lùi bước". Những dòng chữ viết nắn nót, đôi chỗ nhòe đi vì mưa rừng và nước mắt, đã khắc họa một chân dung Đặng Thùy Trâm vô cùng chân thực: một con người có những phút giây yếu đuối, cô đơn, nhưng lại mang trong mình một sức mạnh vĩ đại của lý tưởng cách mạng.

Năm một ngàn chín trăm bảy mươi, tình hình chiến trường Quảng Ngãi ngày càng trở nên ác liệt. Quân đội Mỹ và quân lực Việt Nam Cộng hòa liên tục mở các cuộc hành quân càn quét quy mô lớn nhằm nhổ tận gốc các cơ sở kháng chiến của ta. Bệnh xá Đức Phổ liên tục bị oanh tạc, phải di dời hết từ cánh rừng này sang ngọn núi khác. Tháng sáu năm một ngàn chín trăm bảy mươi, trong một đợt càn quét vô cùng dữ dội, bệnh xá bị kẻ thù bao vây gắt gao. Lực lượng của ta quá mỏng, thương binh lại nhiều, tình thế vô cùng nguy cấp. Đặng Thùy Trâm đã nhận lệnh cùng một số ít cán bộ y tế di chuyển các thương binh nặng lùi sâu vào rừng để lẩn trốn sự lùng sục của kẻ thù. Ngày hai mươi hai tháng sáu năm một ngàn chín trăm bảy mươi, trên đường làm nhiệm vụ tại khu vực núi Ba Tơ, đoàn của chị không may bị một lực lượng lớn lính Mỹ phục kích. Trong vòng vây trùng trùng điệp điệp của quân thù, với hỏa lực áp đảo, nữ bác sĩ Đặng Thùy Trâm không hề run sợ. Thay vì bỏ chạy để cứu lấy mạng sống của riêng mình, chị đã quyết định ở lại, cầm khẩu súng AK xông lên phía trước, nổ súng đánh trả quyết liệt để thu hút hỏa lực của địch, tạo một con đường máu cho các đồng đội và thương binh rút lui an toàn. Giữa tiếng súng nổ rền vang của núi rừng Đức Phổ, một viên đạn oan nghiệt của kẻ thù đã xuyên qua ngực người nữ bác sĩ anh hùng. Chị ngã xuống trên mảnh đất miền Trung đầy nắng gió, tay vẫn nắm chặt khẩu súng, đôi mắt hướng về bầu trời tự do. Đặng Thùy Trâm đã vĩnh viễn nằm lại ở tuổi hai mươi tám, độ tuổi rực rỡ nhất của đời người, mang theo những ước mơ dang dở về một ngày Bắc Nam sum họp, mang theo nỗi nhớ người mẹ hiền chưa kịp nói lời từ biệt. Chị đã hoàn thành xuất sắc lời thề của người đảng viên, cống hiến đến giọt máu cuối cùng cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.

Câu chuyện về Đặng Thùy Trâm tưởng chừng sẽ chìm vào quên lãng giữa muôn ngàn sự hy sinh thầm lặng khác của cuộc chiến tranh tàn khốc, nếu như không có một phép màu kỳ diệu của số phận xoay quanh hai cuốn sổ nhật ký mà chị để lại. Sau khi Đặng Thùy Trâm hy sinh, lính Mỹ đã thu giữ những tài liệu cá nhân của chị, trong đó có hai cuốn nhật ký nhỏ bằng lòng bàn tay. Viên sĩ quan quân báo quân đội Mỹ tên là Frederic Whitehurst, người có nhiệm vụ phân loại và tiêu hủy các tài liệu thu được của Việt Cộng, đã chuẩn bị châm lửa đốt những cuốn sổ này. Nhưng đúng vào khoảnh khắc quyết định ấy, người thông dịch viên của quân đội Sài Gòn là Nguyễn Trung Hiếu, sau khi lướt qua những trang viết chứa chan cảm xúc của chị, đã ngăn Frederic lại bằng một câu nói đi vào lịch sử: "Đừng đốt, trong đó đã có lửa". Lời khuyên ấy đã đánh thức tính bản thiện và sự tò mò trong tâm hồn viên sĩ quan Mỹ. Frederic Whitehurst đã quyết định giữ lại hai cuốn nhật ký, trái với mọi quy định nghiêm ngặt của quân đội Hoa Kỳ. Khi trở về nước sau chiến tranh, ông đã mang theo những cuốn sổ ấy như một báu vật thiêng liêng, một nỗi ám ảnh khôn nguôi về một nữ bác sĩ kẻ thù nhưng mang một tâm hồn quá đỗi vĩ đại.

Suốt ba mươi lăm năm ròng rã trên đất Mỹ, Frederic và anh trai mình là Robert Whitehurst đã không ngừng tìm kiếm thông tin, liên hệ với nhiều tổ chức để tìm cách trả lại những trang nhật ký cho gia đình liệt sĩ Đặng Thùy Trâm. Họ đã mang những cuốn sổ này đến trao tặng cho Viện Lưu trữ Việt Nam tại Đại học Công nghệ Texas để bảo quản và tìm kiếm cơ hội hoàn trả. Phép màu đã thực sự xảy ra vào năm hai ngàn lẻ năm, sau những nỗ lực không mệt mỏi và sự kết nối của những người yêu chuộng hòa bình, Frederic Whitehurst đã trực tiếp mang bản sao cuốn nhật ký đến thủ đô Hà Nội, tìm đến tận ngôi nhà nhỏ trên phố Đội Cấn để trao tận tay người mẹ Doãn Ngọc Trâm. Cuộc hội ngộ đẫm nước mắt giữa những cựu binh Mỹ và người mẹ của nữ liệt sĩ Việt Nam đã trở thành một biểu tượng của sự hòa giải, sự chữa lành những vết thương chiến tranh bằng tình yêu thương và lòng vị tha của con người.

Ngay sau khi được trở về với quê hương, những trang viết của chị đã được biên tập và xuất bản thành cuốn sách mang tên Nhật ký Đặng Thùy Trâm. Sự ra đời của cuốn sách đã tạo nên một hiện tượng chấn động chưa từng có trong lịch sử ngành xuất bản Việt Nam. Hàng triệu bản sách đã được bán hết trong thời gian ngắn kỷ lục, được dịch ra hàng chục ngôn ngữ trên thế giới. Đọc những trang nhật ký của chị, cả dân tộc Việt Nam như được sống lại những năm tháng chiến tranh bi tráng. Hàng triệu giọt nước mắt đã rơi xuống vì cảm phục trước một tâm hồn vô cùng trong sáng, một lý tưởng cống hiến vĩ đại và một nghị lực phi thường của người nữ bác sĩ mảnh mai. Cuốn nhật ký không chỉ là một văn bản lịch sử mang tính tài liệu, mà đã trở thành một tượng đài văn học, một bản tình ca về lòng yêu nước, về khát vọng hòa bình. Ghi nhận những công lao to lớn và sự hy sinh anh dũng của chị, năm hai ngàn lẻ sáu, Chủ tịch nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam đã ban hành quyết định truy tặng liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm danh hiệu cao quý: Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Trạm xá Đức Phổ năm xưa nơi chị làm việc nay đã được nhà nước và nhân dân đầu tư xây dựng lại khang trang, trở thành Bệnh xá Đặng Thùy Trâm, một địa chỉ đỏ thiêng liêng để giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ trẻ.

Khép lại những trang viết đẫm máu và hoa về cuộc đời, sự nghiệp của liệt sĩ Đặng Thùy Trâm, dấu ấn vĩ đại nhất mà chị để lại cho lịch sử Việt Nam chính là biểu tượng rực rỡ của thế hệ thanh niên trí thức thời đại Hồ Chí Minh. Chị là minh chứng sống động nhất cho chân lý: sức mạnh của một dân tộc không chỉ nằm ở vũ khí tối tân, mà nằm ở tâm hồn, lý tưởng và ý chí quật cường của những con người yêu nước. Hai cuốn nhật ký của chị, băng qua lửa đạn chiến tranh, vượt qua nửa vòng trái đất, không chỉ làm thức tỉnh lương tri của những cựu binh Mỹ từng tham chiến tại Việt Nam, mà còn trở thành một cây cầu nối của lòng nhân ái, xóa nhòa đi những hận thù quá khứ, hướng tới một tương lai hòa bình, hữu nghị. Ngọn lửa mà người thông dịch viên năm xưa nhắc đến không chỉ cháy trên những trang giấy úa vàng, mà đã thực sự bùng cháy và lan tỏa, sưởi ấm hàng triệu trái tim nhân loại.

Đối với thế hệ trẻ Việt Nam hôm nay, những người đang vô cùng may mắn được sinh ra và lớn lên dưới bầu trời hòa bình, không còn tiếng bom rơi đạn nổ, cuộc đời và cuốn nhật ký của bác sĩ Đặng Thùy Trâm là một bài học vô giá về lý tưởng sống và trách nhiệm của tuổi trẻ đối với Tổ quốc. Chúng ta thấu hiểu rằng, từng tấc đất quê hương, từng nụ cười hạnh phúc ngày hôm nay đã phải đánh đổi bằng xương máu và tuổi thanh xuân của những người đi trước. Noi gương chị, thanh niên hôm nay cần phải sống một cuộc đời thật ý nghĩa, không ngừng rèn luyện đạo đức, trau dồi tri thức, làm chủ khoa học công nghệ để đưa đất nước vươn mình hội nhập, sánh vai cùng các cường quốc năm châu. Hãy giữ trong tim ngọn lửa nhiệt huyết của Đặng Thùy Trâm, ngọn lửa của tình yêu thương con người, của tinh thần dấn thân không ngại gian khổ, sẵn sàng đi đến những nơi Tổ quốc cần, để cống hiến trí tuệ và sức trẻ xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, thịnh vượng, xứng đáng với những hy sinh vô bờ bến của lớp lớp cha anh hùng.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Đặng Thùy Trâm (2005). Nhật ký Đặng Thùy Trâm (Vương Trí Nhàn biên tập). Nhà xuất bản Hội Nhà văn, Hà Nội. Tác phẩm công bố toàn văn hai cuốn nhật ký của bác sĩ Đặng Thùy Trâm từ chiến trường Đức Phổ, Quảng Ngãi.