Cuộc gặp gỡ lịch sử và hai con đường với Phan Bội Châu

Đầu thế kỷ XX, Phan Châu Trinh và Phan Bội Châu là hai ngọn hải đăng của phong trào yêu nước Việt Nam. Cùng chung tấm lòng đau xót trước cảnh mất nước, nhưng hai ông lại chọn hai con đường hoàn toàn trái ngược. Phan Bội Châu chủ trương bạo động, sang Nhật Bản cầu viện sức mạnh bên ngoài để đánh đuổi Pháp. Trong khi đó, Phan Châu Trinh kiên trì với con đường "Khai dân trí,振 dân khí, hậu dân sinh" – nâng cao trí thức, tinh thần và đời sống nhân dân trước khi nghĩ đến độc lập.

Trong cuộc gặp gỡ tại Nhật Bản năm 1906, hai ông đã có những cuộc đối thoại nảy lửa kéo dài nhiều ngày đêm. Phan Châu Trinh thẳng thắn phản đối việc nương nhờ vào đế quốc Nhật Bản, ông cho rằng "đuổi hổ cửa trước, rước hùm cửa sau". Ông thuyết phục Phan Bội Châu rằng dân tộc muốn tự do thì bản thân mỗi người dân phải thức tỉnh, thoát khỏi kiếp mù chữ và tư tưởng phong kiến hủ lậu.

Dù không thể dung hòa về phương pháp, cả hai nhà cách mạng vẫn dành cho nhau sự tôn trọng tuyệt đối. Cuộc tranh luận ấy trở thành một mốc son trong lịch sử tư tưởng Việt Nam, đặt nền móng cho các phong trào cải cách canh tân đất nước sau này.