Cuộc họp khẩn lúc rạng sáng ở số nhà 629 Cây Mai và bản hiệu triệu mở đầu 9 năm trường kỳ kháng chiến

Tiếng súng xâm lược trong đêm 22 rạng sáng 23/9/1945

Sau ngày Quốc khánh 2/9/1945, nền độc lập non trẻ của Việt Nam tại Sài Gòn – Nam Bộ đứng trước thử thách sinh tử. Quân đội Anh do tướng Douglas Gracey chỉ huy lấy danh nghĩa quân Đồng minh vào giải giáp quân đội Nhật, nhưng thực chất lại dung túng, trang bị vũ khí cho quân Pháp (bao gồm cả lính Pháp vừa được thả khỏi trại giam của Nhật) âm mưu tái chiếm Đông Dương.

Nhận thấy dã tâm của địch, Trần Văn Giàu – lúc này giữ trọng trách Phó Chủ tịch kiêm Ủy viên Quân sự Ủy ban Nhân dân Nam Bộ – đã chỉ đạo việc sơ tán một phần cơ quan, tài liệu ra ngoại thành và chuẩn bị phương án tác chiến.

Đúng như dự đoán, đêm 22 rạng sáng 23/9/1945, quân Pháp được quân Anh hậu thuẫn đã bất ngờ nổ súng đánh chiếm trụ sở Ủy ban Nhân dân Nam Bộ (nay là trụ sở UBND TP.HCM), Quốc gia Tự vệ cuộc, Bưu điện trung tâm, Kho bạc và Đài phát thanh Sài Gòn. Các chiến sĩ tự vệ của ta tại các trụ sở đã chiến đấu ngoan cường đến viên đạn cuối cùng.

Quyết định lịch sử tại số nhà 629 đường Cây Mai

Ngay khi tiếng súng còn đang nổ rền ở trung tâm Sài Gòn, lúc rạng sáng ngày 23/9/1945, các nhà lãnh đạo chủ chốt của Xứ ủy Nam Kỳ và Ủy ban Nhân dân Nam Bộ đã bí mật tập hợp tại ngôi nhà số 629 đường Cây Mai, Chợ Lớn (nay là đường Nguyễn Trãi, Quận 5, TP.HCM). Tham dự cuộc họp khẩn cấp có đồng chí Hoàng Quốc Việt (Ủy viên Thường vụ Trung ương Đảng vào Nam công tác), Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Nam Bộ Phạm Văn Bạch, các đồng chí Tôn Đức Thắng, Trần Văn Giàu, Ung Văn Khiêm, Nguyễn Văn Nguyễn, Phạm Ngọc Thạch, Huỳnh Văn Tiểng...

Tại cuộc họp, một cuộc tranh luận gay gắt đã diễn ra giữa hai luồng ý kiến: Một bên cho rằng lực lượng vũ trang của ta còn quá non yếu, nên tạm thời kiềm chế, chờ xin chỉ thị của Trung ương và tìm cách thương lượng qua phái bộ Anh. Ngược lại, Trần Văn Giàu cùng đồng chí Hoàng Quốc Việt và Ung Văn Khiêm kiên quyết khẳng định: Thực dân Pháp đã nổ súng đánh chiếm trụ sở chính quyền tức là chiến tranh xâm lược đã bắt đầu; nếu chần chừ không đánh trả ngay lập tức, quân Pháp sẽ lấn tới chiếm toàn bộ Nam Bộ và tinh thần quần chúng sẽ tan rã.

Sau khi phân tích tình hình, Hội nghị đi đến thống nhất lịch sử: Phát động toàn dân kháng chiến ngay lập tức, đồng thời thực hiện tổng đình công, bất hợp tác toàn diện với giặc Pháp tại Sài Gòn. Hội nghị quyết định thành lập Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ và cử đồng chí Trần Văn Giàu làm Chủ tịch để trực tiếp chỉ huy cuộc chiến đấu.

Ngay tại chiếc bàn gỗ trong ngôi nhà số 629 đường Cây Mai sáng hôm đó, Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ Trần Văn Giàu đã rút bút viết một mạch bản Lời kêu gọi Nam Bộ kháng chiến. Từng câu chữ ngắn gọn, sắc bén như lưỡi gươm và rực lửa căm thù:

"Đồng bào Nam Bộ! Nhân dân thành phố Sài Gòn! Anh em công nhân, thanh niên, tự vệ, dân quân, binh sĩ! Đêm qua, 22 tháng 9, thực dân Pháp đã đánh chiếm trụ sở chính quyền của ta ở trung tâm Sài Gòn. Như vậy là Pháp bắt đầu xâm chiếm nước ta một lần nữa! Ngày 2 tháng 9, đồng bào đã thề quyết hy sinh đến giọt máu cuối cùng để bảo vệ nền độc lập của Tổ quốc: Độc lập hay là chết! Hôm nay, Ủy ban Kháng chiến kêu gọi: Tất cả đồng bào, già, trẻ, trai, gái, hãy cầm vũ khí xông lên đánh đuổi quân xâm lược! Tất cả những ai không có phận sự do Ủy ban Kháng chiến giao phó thì hãy lập tức rời khỏi thành phố! Những ai còn ở lại thì: - Không làm việc, không đi lính cho Pháp! - Không đưa đường, không báo tin, không bán lương thực cho Pháp! Hãy tìm địch mà diệt! Tất cả dinh cơ, kho tàng, đường sá, cầu cống, sông rạch của địch hãy phá sạch, triệt để bao vây quân địch! Từ giờ phút này, nhiệm vụ hàng đầu của chúng ta là tiêu diệt giặc Pháp và tay sai của chúng! Hỡi anh em binh sĩ, dân quân, tự vệ! Hãy nắm chặt vũ khí trong tay, xông lên đánh đuổi thực dân Pháp, cứu nước! Cuộc kháng chiến bắt đầu!"

Ngay chiều 23/9/1945, hàng vạn tờ truyền đơn in Lời kêu gọi Nam Bộ kháng chiến được rải khắp các con phố Sài Gòn – Chợ Lớn. Cả thành phố lập tức biến thành trận địa: điện cúp, nước ngừng chảy, chợ không họp, xe cộ và bàn ghế được người dân khuân ra đường dựng thành hàng trăm chiến lũy cản bước xe tăng Pháp. Tiếng súng Nam Bộ kháng chiến ngày 23/9/1945 dưới sự chỉ huy của Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ đã giam chân đạo quân viễn chinh Pháp suốt nhiều tháng trời tại Sài Gòn, tạo khoảng thời gian vàng ngọc để Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh chuẩn bị lực lượng cho cuộc kháng chiến toàn quốc.

Nguồn tư liệu chính thống đối chiếu và tham khảo

• Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đảng Toàn tập (Tập 8: 1945–1947), NXB Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2000 (tr. 5–6).