Cuộc kháng chiến chống Tống (1075–1077) lý thường kiệt
Lý Thường Kiệt là một danh tướng nổi tiếng dưới triều nhà Lý, sinh năm 1019, tên thật là Ngô Tuấn, quê ở kinh thành Thăng Long. Từ nhỏ, ông đã thông minh, giỏi võ nghệ và sớm được triều đình tin dùng. Trong lịch sử dân tộc, tên tuổi của ông gắn liền với cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược vào thế kỉ XI. Vào khoảng năm 1073 – 1075, nhà Tống ở phương Bắc lâm vào khủng hoảng kinh tế và chính trị, nên muốn xâm lược Đại Việt để giải quyết khó khăn trong nước. Chúng ráo riết chuẩn bị quân đội, xây dựng kho lương, tích trữ vũ khí ở biên giới phía nam, chờ thời cơ tấn công. Nhận thấy nguy cơ xâm lược rất rõ ràng, Lý Thường Kiệt đã có một quyết định táo bạo: chủ động tấn công trước để phá tan thế mạnh của địch. Tháng 10 năm 1075, ông chỉ huy hơn mười vạn quân chia làm hai đạo thủy – bộ tiến thẳng sang đất Tống. Quân ta đánh chiếm Khâm Châu, Liêm Châu rồi tiến vào Ung Châu – nơi tập trung kho lương lớn nhất của giặc. Sau hơn 40 ngày chiến đấu ác liệt, quân ta phá hủy toàn bộ kho tàng, giết và bắt hàng vạn quân Tống, làm cho kế hoạch xâm lược của chúng bị phá sản từ trong trứng nước. Hoàn thành nhiệm vụ, Lý Thường Kiệt không ham thắng mà cho rút quân về nước để chuẩn bị phòng thủ. Ông cho xây dựng phòng tuyến Như Nguyệt (sông Cầu ngày nay), đắp lũy đất cao, cắm cọc gỗ dưới sông, bố trí quân mai phục dày đặc. Đầu năm 1077, quân Tống chính thức kéo sang xâm lược Đại Việt với lực lượng rất lớn. Chúng đóng quân ở bờ bắc sông Như Nguyệt và tìm mọi cách vượt sông, nhưng lần nào cũng bị quân ta đánh bật trở lại. Cuộc chiến kéo dài nhiều tháng trong thế giằng co. Để nâng cao tinh thần chiến đấu cho binh sĩ, Lý Thường Kiệt cho người ngâm vang bài thơ: Nam quốc sơn hà Nam đế cư, Tiệt nhiên định phận tại thiên thư… Bài thơ khẳng định chủ quyền thiêng liêng của đất nước, khiến quân ta thêm phấn chấn, còn quân địch thì hoang mang, sợ hãi. Cuối cùng, do bị thiệt hại nặng, lương thực cạn kiệt, tinh thần sa sút, quân Tống buộc phải rút quân về nước. Lý Thường Kiệt chủ động giảng hòa để giữ quan hệ ổn định lâu dài giữa hai nước.
