Cuộc lột xác kỳ diệu: Từ tháp ngà nghệ thuật đến ánh sáng cách mạng

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, cũng như Nam Cao hay Xuân Diệu, Chế Lan Viên đã có một cuộc "đổi đời" về tư tưởng. Ông nhận ra nghệ thuật không thể tách rời số phận của nhân dân, đất nước. Từ một nhà thơ của những hoài niệm đổ nát, ông dấn thân vào cuộc kháng chiến chống Pháp, làm báo, viết văn tuyên truyền ở vùng Bình - Trị - Thiên khói lửa.

Bước sang cuộc kháng chiến chống Mỹ, tiếng thơ của Chế Lan Viên có một sự lột xác hoàn toàn. Ông không còn bó hẹp trong cái tôi cô đơn mà hòa mình vào cái ta chung của dân tộc. Tập thơ Ánh sáng và phù sa (1960) đánh dấu đỉnh cao tư duy thơ của ông thời kỳ này với những câu thơ kinh điển, thể hiện sự thức tỉnh của người trí thức đi theo cách mạng:

"Tôi mở cửa: và dòng sông tràn ngập
Tôi đi qua: và ánh sáng vây quanh
Cuộc đời đã cho tôi một căn phòng đầy ánh sáng
Nơi tôi có thể nhìn thấy cả bốn phương..."