Cuộc phỏng vấn không ghi âm

Tôi đến gặp Lê Mã Lương vào một buổi chiều cuối thu. Ngôi nhà của ông nằm nép dưới hàng cây, yên tĩnh đến mức có thể nghe rõ tiếng lá rơi ngoài sân. Tôi mang theo máy ghi âm, máy ảnh và một cuốn sổ nhỏ, nghĩ rằng mình sẽ có một cuộc phỏng vấn thật đầy đủ về chiến tranh và cuộc đời của một người anh hùng.

Ông đón tôi bằng nụ cười hiền, rót chén trà nóng rồi bảo:

“Cứ ngồi xuống đã, trà nguội thì câu chuyện cũng nguội theo.”

Tôi bật máy ghi âm.

Nhưng đúng lúc cuộc trò chuyện bắt đầu, chiếc máy bất ngờ tắt phụt. Tôi loay hoay kiểm tra pin, bấm đi bấm lại nhiều lần mà vẫn không được.

Tôi ái ngại nói:

“Cháu xin lỗi, có lẽ hôm nay cháu không ghi âm được.”

Ông cười nhẹ:

“Không sao. Có những điều nếu thật sự muốn nhớ thì không cần máy ghi âm.”

Câu nói ấy khiến tôi khựng lại.

Tôi mở cuốn sổ tay.

“Thưa bác, điều gì là khó khăn nhất trong chiến tranh?”

Tôi nghĩ ông sẽ kể về những trận đánh, những lần đối mặt với bom đạn. Nhưng ông lắc đầu.

“Khó nhất là nhìn đồng đội ngã xuống.”

Ông nhìn ra khoảng sân đầy nắng.

“Bom đạn đáng sợ, nhưng điều làm người lính day dứt nhất là không thể giữ được tất cả những người đã cùng mình bước vào trận địa.”

Tôi im lặng.

Ông kể về những đêm hành quân, khi cả đơn vị đi trong rừng tối. Có người sốt rét, có người bị thương, có người chỉ còn nửa bi đông nước. Người chỉ huy không được phép nghĩ đến mình trước.

“Nếu cậu ăn phần cơm cuối cùng, chiến sĩ sẽ nhìn thấy. Nếu cậu uống ngụm nước cuối cùng, họ cũng sẽ nhìn thấy. Người chỉ huy phải là người chịu đói trước, chịu khát trước.”

Tôi hỏi:

“Bác có bao giờ sợ không?”

Ông cười.

“Có chứ. Ai nói không sợ là không thật.”

Tôi ngạc nhiên.

Ông tiếp:

“Dũng cảm không phải là không biết sợ. Dũng cảm là biết sợ nhưng vẫn bước tiếp.”

Câu trả lời ấy đơn giản nhưng nặng như một viên đá đặt vào lòng người nghe.

Tôi nhìn đôi bàn tay của ông. Những ngón tay đã không còn nhanh nhẹn như thời trẻ, nhưng vẫn rắn rỏi.

“Bác có hối tiếc điều gì không?”

Ông suy nghĩ rất lâu.

“Có.”

Tôi chờ đợi.

“Giá như hòa bình đến sớm hơn.”

Tôi ngẩng lên.

Ông nói chậm rãi:

“Để nhiều đồng đội của tôi được trở về.”

Trong căn phòng nhỏ, chiếc đồng hồ treo tường khẽ tích tắc. Tôi chợt hiểu rằng phía sau những tấm huân chương là những khoảng trống không thể lấp đầy.

Tôi hỏi về câu nói nổi tiếng của ông.

Ông không nhắc lại nguyên văn.

Chỉ nói:

“Người ta thường nhớ một câu nói. Nhưng điều quan trọng không phải là câu nói, mà là mình đã sống thế nào để xứng với điều mình nói.”

Tôi ghi câu ấy vào sổ.

Cuộc trò chuyện kéo dài hơn hai giờ.

Ông không kể nhiều về bản thân.

Ông kể về đồng đội.

Về những người lính trẻ chưa kịp viết thư về nhà.

Về những người giao liên đi trong mưa.

Về những cô quân y thức trắng đêm cứu thương.

Về những bà mẹ gói từng nắm cơm cho bộ đội.

Tôi nhận ra trong câu chuyện của ông, chữ “tôi” xuất hiện rất ít.

Thay vào đó là “chúng tôi”.

Khi ra về, tôi xin chụp một bức ảnh.

Ông đứng dưới gốc cây trước sân, ánh nắng cuối ngày phủ lên mái tóc bạc.

Tôi cất máy ảnh rồi chợt nhớ đến chiếc máy ghi âm đã hỏng.

Tôi nói:

“Tiếc quá, cháu không ghi lại được cuộc trò chuyện hôm nay.”

Ông nhìn tôi, ánh mắt hiền từ.

“Cháu đã ghi rồi.”

Tôi ngạc nhiên.

Ông chỉ vào ngực tôi.

“Ở đây.”

Trên đường trở về, tôi không mở cuốn sổ.

Tôi để mặc những câu nói của ông vang lên trong đầu.

Có những cuộc phỏng vấn kết thúc khi máy ghi âm tắt.

Nhưng có những cuộc gặp gỡ chỉ thật sự bắt đầu sau khi người ta rời khỏi căn nhà ấy.

Nhiều năm sau, khi đã làm nghề báo lâu hơn, tôi thực hiện hàng trăm cuộc phỏng vấn khác.

Máy ghi âm hiện đại hơn.

Máy ảnh tốt hơn.

Nhưng tôi không bao giờ quên buổi chiều cuối thu hôm đó.

Bởi người anh hùng mà tôi gặp không dạy tôi cách viết một bài báo.

Ông dạy tôi cách lắng nghe.

Lắng nghe lịch sử bằng sự tôn trọng.

Lắng nghe con người bằng trái tim.

Và hiểu rằng điều còn lại sau chiến tranh không phải là tiếng súng, mà là lòng nhân ái, trách nhiệm và sự hy sinh của những con người đã sống trọn vẹn cho Tổ quốc.

Khi chiếc máy ghi âm không hoạt động, tôi từng nghĩ mình sẽ mất đi một cuộc phỏng vấn.

Nhưng cuối cùng, tôi lại mang về một bài học không thể ghi âm, chỉ có thể ghi nhớ suốt cả cuộc đời.