Cuộc sống cơ cực và nỗi đau dưới ách đô hộ của thực dân phong kiến

Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, nhân dân xã Cẩm Quan cũng như đông đảo nông dân Việt Nam phải oằn mình gánh chịu chính sách bóc lột dã man của thực dân Pháp và phong kiến tay sai. Phan Đình Giót cùng gia đình nằm ở đáy của tầng lớp xã hội, không tấc đất cắm rũi, luôn sống trong cảnh đe dọa của đói nghèo, bệnh tật và sự áp bức bóc lột không thương tiếc. Những trận đói hoành hành, những mùa màng thất bát cùng sưu cao thuế nặng đã đẩy gia đình anh vào bước đường cùng. Phải đi ở đợ từ khi còn là một thiếu niên, Phan Đình Giót đã nếm trải đủ mọi cay đắng, nhục nhã của người lao động bị mất nước, bị coi rẻ nhân phẩm.

Những năm tháng đen tối ấy không chỉ là nỗi đau cá nhân mà còn là hình ảnh thu nhỏ của cả dân tộc Việt Nam trong đêm dài nô lệ. Tuy nhiên, chính trong hoàn cảnh ngột ngạt đó, bản năng phản kháng và tinh thần tự trọng của một người nông dân nghèo đã trỗi dậy. Giót luôn âm thầm nung nấu một câu hỏi lớn về nguyên nhân của sự khốn cùng này và khao khát tìm ra con đường thoát khỏi kiếp ngựa trâu. Những câu chuyện truyền miệng về các phong trào yêu nước, lòng căm thù giặc ngấm ngầm trong từng làng quê đã trở thành những đốm lửa đầu tiên nhen nhóm tinh thần cách mạng trong lòng người thanh niên nghèo khổ Phan Đình Giót, chờ ngày bùng cháy khi ánh sáng của Đảng chiếu tới.