Cuộc thị sát năm 1987: Tướng Nguyễn Hữu An và bài toán phòng ngự ở Vị Xuyên

Cuộc thị sát năm 1987: Tướng Nguyễn Hữu An và bài toán phòng ngự ở Vị Xuyên

Giữa những năm tháng chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc, chuyến thị sát mặt trận Vị Xuyên vào tháng 12 năm 1987 của Trung tướng Nguyễn Hữu An không chỉ là một cuộc kiểm tra quân sự. Từ những trận địa giữa núi đá Hà Tuyên, ông đã chỉ ra hai vấn đề thiết yếu của phòng ngự: phát huy sức mạnh hỏa lực và bố trí lực lượng hợp lý để giữ vững trận địa, hạn chế thương vong. Câu chuyện ấy lưu lại một bài học sâu sắc về trách nhiệm và tầm nhìn của người chỉ huy trên chiến trường.

Thượng tướng Nguyễn Hữu An (1926–1995), người từng giữ cương vị quyền Tư lệnh Quân khu 2 năm 1987. Ảnh tư liệu: Báo Nhân Dân.

Vị Xuyên cuối năm 1987 – cuộc chiến chưa ngừng tiếng súng

Tháng 12 năm 1987, trên những dãy núi vùng biên giới Vị Xuyên, tỉnh Hà Tuyên khi ấy, cuộc chiến đấu bảo vệ chủ quyền lãnh thổ vẫn tiếp diễn. Từ khu vực Thanh Thủy đến những điểm cao hiểm trở, cán bộ, chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam ngày đêm bám trụ, giữ từng vị trí phòng ngự trước các hoạt động tiến công, pháo kích và lấn chiếm của quân Trung Quốc.

Mặt trận Vị Xuyên là một trong những chiến trường ác liệt nhất của cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc kéo dài trong thập niên 1980. Địa hình núi cao, sườn dốc, đá tai mèo sắc nhọn cùng những khu vực có tầm quan sát hạn chế khiến việc tổ chức phòng ngự gặp nhiều khó khăn.

Trong điều kiện ấy, một vị trí hỏa lực bố trí chưa hợp lý có thể làm giảm đáng kể khả năng đánh trả. Một điểm chốt tập trung quá đông người cũng có nguy cơ chịu thương vong lớn khi bị pháo kích.

Sau những trận đánh dữ dội của các năm trước, yêu cầu đặt ra đối với bộ đội phòng ngự không chỉ là giữ vững trận địa trước mắt mà còn phải xây dựng thế trận đủ sức chiến đấu lâu dài.

Từ tháng 8 năm 1987, Sư đoàn 312 thuộc Quân đoàn 1 được tăng cường cho Quân khu 2, tiếp nhận nhiệm vụ phòng ngự tại mặt trận Vị Xuyên. Đây là lần thứ hai đơn vị tham gia nhiệm vụ chiến đấu trên địa bàn này, sau đợt tăng cường lực lượng năm 1984.

Nhiệm vụ mới mang mật danh T87, đòi hỏi các đơn vị vừa củng cố công sự, duy trì cảnh giác, vừa tổ chức lực lượng sẵn sàng đánh trả khi đối phương tiến công.

Chính trong bối cảnh đó, một chuyến thị sát của người chỉ huy cấp quân khu đã để lại những bài học đáng nhớ.

Vị tướng trận mạc trở lại tuyến đầu

Năm 1987, Trung tướng Nguyễn Hữu An giữ cương vị quyền Tư lệnh Quân khu 2. Trước đó, ông đã trải qua nhiều chiến trường lớn trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ.

Từ Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954 đến những chiến dịch ở Tây Nguyên, Trị Thiên và cuộc Tổng tiến công mùa Xuân năm 1975, tên tuổi Nguyễn Hữu An gắn liền với nhiều trận đánh quan trọng.

Ông từng chỉ huy Trung đoàn 174 chiến đấu tại cứ điểm A1 trong Chiến dịch Điện Biên Phủ; sau này đảm nhiệm cương vị Tư lệnh Quân đoàn 2 trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975.

Khi nhận nhiệm vụ ở Quân khu 2, ông tiếp tục đối diện với một chiến trường có những đặc điểm rất khác: địa bàn núi đá hiểm trở, các điểm chốt phân tán và những cuộc đối đầu có thể kéo dài từng ngày.

Theo hồi ức của Trung tướng Nguyễn Đức Sơn, nguyên Phó sư đoàn trưởng về chính trị Sư đoàn 312, tháng 12 năm 1987, đơn vị nhận được thông báo Trung tướng Nguyễn Hữu An sẽ đến kiểm tra thực địa.

Do Sư đoàn trưởng Trần Minh Vân có công việc khác, Nguyễn Đức Sơn được giao nhiệm vụ tiếp đón, báo cáo tình hình và tháp tùng đoàn.

Điều đáng chú ý là vị quyền Tư lệnh Quân khu không lựa chọn chỉ kiểm tra một vài vị trí đã được chuẩn bị trước. Ông muốn trực tiếp đến các điểm chốt do Sư đoàn 312 đảm nhiệm, để nắm tình hình thực tế.

Yêu cầu ấy đồng nghĩa với một ngày hành quân qua nhiều đoạn đường núi khó khăn, nơi nguy cơ bị hỏa lực đối phương uy hiếp vẫn luôn hiện hữu.

Những câu hỏi từ một trận địa B41

Trong nhiệm vụ T87, các trung đoàn bộ binh 165, 141, 48 và Trung đoàn Pháo binh 186 tham gia tổ chức thế trận phòng ngự.

Tại hướng phòng ngự chủ yếu do Trung đoàn 165 đảm nhiệm, Trung tướng Nguyễn Hữu An trực tiếp kiểm tra các vị trí chiến đấu và tìm hiểu cách bố trí lực lượng.

Theo lời kể của nhân chứng Nguyễn Đức Sơn, ông không dừng lại ở những báo cáo chung về quân số, trang bị hay mức độ sẵn sàng chiến đấu.

Vị tướng đi sâu vào những chi tiết cụ thể: các đại đội đang giữ những vị trí nào, súng chống tăng B40 và B41 được bố trí ra sao, trung liên đặt ở đâu và các chiến sĩ có những hướng bắn nào.

Những câu hỏi tưởng như thuộc phạm vi quản lý của cán bộ cấp phân đội lại cho thấy cách nhìn rất thực tế của một người chỉ huy nhiều kinh nghiệm.

Bởi trên chiến trường, sức mạnh của vũ khí không chỉ phụ thuộc vào số lượng hay tính năng kỹ thuật. Hiệu quả chiến đấu còn phụ thuộc vào vị trí đặt súng, trường bắn, khả năng phối hợp giữa các loại hỏa lực và đặc điểm địa hình.

Qua kiểm tra, Trung tướng Nguyễn Hữu An nhận thấy một số cách bố trí chưa phát huy đầy đủ khả năng của từng loại vũ khí.

Một nguyên nhân được những người trong cuộc nhìn nhận là quá trình tiếp nhận trận địa giữa các đơn vị thay phiên còn có sự kế thừa nguyên trạng cách bố trí trước đó, trong khi việc đánh giá lại từng vị trí chưa được chú trọng đúng mức.

Từ thực tế ấy, ông nhấn mạnh nguyên tắc tổ chức hỏa lực: “Hỏa khí phân tán, hỏa lực tập trung”.

Đó là tư tưởng quân sự có giá trị thực tiễn rõ rệt. Các phương tiện chiến đấu cần được phân bố phù hợp nhằm hạn chế tổn thất và khai thác địa hình, nhưng khi cần thiết phải tạo được sức mạnh hỏa lực phối hợp vào mục tiêu quan trọng.

Điểm đáng nói không phải là phát hiện một công thức hoàn toàn mới trong nghệ thuật quân sự, mà là khả năng nhận ra sự chưa phù hợp giữa nguyên tắc đã biết với cách bố trí trên thực địa.

Một trận địa chỉ thực sự vững chắc khi phương án trên bản đồ phù hợp với điều kiện chiến đấu của từng vị trí.

Điểm cao 468 và bài toán giảm thương vong

Rời hướng phòng ngự chủ yếu, đoàn tiếp tục kiểm tra khu vực do Trung đoàn 141 đảm nhiệm.

Tại các điểm cao 468 đất và 468 đá, Trung đoàn trưởng Nguyễn Sơn Hà trực tiếp báo cáo tình hình bố trí lực lượng.

Một lần nữa, Trung tướng Nguyễn Hữu An quan tâm đến những con số rất cụ thể: quân số trên từng điểm cao, từng mỏm trận địa mang ký hiệu H1, H2, H3.

Qua xem xét địa hình và báo cáo của đơn vị, ông nhận thấy có những vị trí tập trung quân số đông hơn mức cần thiết.

Trong điều kiện thường xuyên chịu uy hiếp bởi pháo binh, sự tập trung lực lượng quá lớn ở một khu vực hẹp có thể gây tổn thất nghiêm trọng khi trận địa bị đánh trúng.

Từ nhận định đó, ông gợi ý đơn vị nghiên cứu điều chỉnh, giảm bớt quân số tại những vị trí chưa phù hợp.

Đây là một chi tiết đặc biệt đáng chú ý của chuyến thị sát.

Trong chiến tranh phòng ngự, người chỉ huy không chỉ tính toán làm thế nào để tăng sức mạnh chiến đấu mà còn phải tìm cách bảo toàn lực lượng, duy trì khả năng bám trụ lâu dài.

Đưa nhiều bộ đội lên một điểm cao không đương nhiên làm cho vị trí ấy vững chắc hơn. Điều quan trọng là phải bố trí đủ lực lượng để hoàn thành nhiệm vụ, đồng thời bảo đảm công sự, hỏa lực, thông tin liên lạc và khả năng chi viện.

Những nhận xét của Trung tướng Nguyễn Hữu An vì vậy thể hiện một quan điểm chỉ huy vừa chặt chẽ về chiến thuật, vừa quan tâm đến sinh mạng chiến sĩ.

Tư liệu nhân chứng cho biết đây là những gợi ý trực tiếp tại thực địa, không phải một mệnh lệnh điều chỉnh bằng văn bản được công bố. Tuy nhiên, chúng giúp nhận diện rõ cách ông tiếp cận bài toán phòng ngự ở Vị Xuyên.

Một ngày hành quân và bữa cơm nắm giữa chiến trường

Đồng chí Nguyễn Đức Sơn (đi đầu) cùng đoàn công tác trong chuyến thị sát biên giới năm 1987. Ảnh do nhân chứng cung cấp, đăng trên Báo Quân đội nhân dân.

Chuyến thị sát không chỉ để lại những nhận xét về chiến thuật mà còn khắc họa phong cách gần gũi của Trung tướng Nguyễn Hữu An.

Khi ấy đã ngoài 60 tuổi, ông vẫn trực tiếp đi bộ qua những đoạn đường rừng núi hiểm trở. Ngay cả khi đoàn tới gần những vị trí đối phương có thể quan sát hoặc uy hiếp, ông vẫn quyết tâm tiếp cận thực địa để nắm chắc tình hình.

Ông cũng chủ trương tổ chức chuyến đi gọn nhẹ, hạn chế việc phục vụ cầu kỳ. Bữa ăn giữa đường chỉ cần cơm nắm, đến đâu thuận tiện thì dừng lại dùng bữa.

Theo hồi ức của Nguyễn Đức Sơn, trong những khoảng nghỉ ngắn, vị tướng trò chuyện thân tình với cán bộ đi cùng về gia đình, quá trình học tập và những trải nghiệm quân ngũ.

Một người từng trải qua nhiều chiến dịch lớn, đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng vẫn coi thực tế chiến trường và kinh nghiệm của đồng đội là nguồn học hỏi quý giá.

Chính phong cách ấy giúp giải thích vì sao trong chuyến kiểm tra, ông đặc biệt quan tâm đến ý kiến của cán bộ trực tiếp chỉ huy và những người lính đang sử dụng vũ khí tại trận địa.

Đối với người chỉ huy, báo cáo từ sở chỉ huy là cần thiết, nhưng những gì nhìn thấy trên thực địa đôi khi mới giúp nhận ra vấn đề cốt lõi.

Từ chuyến thị sát đến bài học giữ đất

Những tháng cuối năm 1987, Sư đoàn 312 cùng các đơn vị tăng cường tiếp tục thực hiện nhiệm vụ phòng ngự trong điều kiện khó khăn.

Bộ đội vừa chiến đấu, vừa củng cố hầm hào, công sự, tổ chức hệ thống thông tin, bảo đảm hậu cần và chăm sóc thương binh, bệnh binh. Các hoạt động giáo dục chính trị, động viên tinh thần cũng được duy trì ngay tại trận địa.

Ngày 15 tháng 3 năm 1988, Sư đoàn 312 được lệnh bàn giao trận địa phòng ngự cho Sư đoàn 325 thuộc Quân đoàn 2. Cuối tháng 4 năm 1988, các đơn vị hoàn thành việc hành quân trở về vị trí đóng quân theo kế hoạch.

Sau đợt làm nhiệm vụ, Sư đoàn 312 được Bộ Tư lệnh Quân khu 2 tặng cờ hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ phòng ngự.

Không có đủ tài liệu để kết luận những kết quả ấy là hệ quả trực tiếp từ chuyến thị sát tháng 12 năm 1987. Nhưng qua hồi ức của người trong cuộc, có thể thấy rõ giá trị của những nhận xét mà Trung tướng Nguyễn Hữu An đã đưa ra.

Ông không chỉ nhìn trận địa như một hệ thống điểm cao và công sự, mà còn xem xét mối quan hệ giữa địa hình, hỏa lực, quân số và khả năng duy trì sức chiến đấu.

Đó là những vấn đề nền tảng của nghệ thuật phòng ngự, đặc biệt trong chiến tranh bảo vệ biên giới trên địa hình rừng núi.

Dấu ấn của một người chỉ huy

Gần bốn thập niên đã trôi qua kể từ chuyến thị sát ấy. Những người lính từng bám trụ trên các điểm cao Vị Xuyên nay đã trở thành những nhân chứng của lịch sử.

Trung tướng Nguyễn Hữu An sau này được thăng quân hàm Thượng tướng, tiếp tục đảm nhiệm các trọng trách trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo quân sự. Ông qua đời năm 1995.

Trong ký ức của Trung tướng Nguyễn Đức Sơn, chuyến đi năm 1987 vẫn là một kỷ niệm đặc biệt về sự tận tụy, khả năng quan sát sắc sảo và tinh thần học hỏi không ngừng của người chỉ huy cấp cao.

Giá trị của câu chuyện không nằm ở một trận đánh lớn hay một chiến công được ghi bằng những con số. Nó nằm trong những câu hỏi rất cụ thể về vị trí một khẩu súng, quân số trên một mỏm đá và cách tổ chức trận địa để người lính có thêm cơ hội sống sót, tiếp tục hoàn thành nhiệm vụ.

Giữa cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc, những quyết định liên quan đến từng vị trí chiến đấu đều gắn với trách nhiệm gìn giữ chủ quyền và sinh mạng con người.

Chuyến thị sát tháng 12 năm 1987 của Trung tướng Nguyễn Hữu An vì thế nhắc nhớ một bài học giản dị mà sâu sắc: muốn chỉ huy tốt phải hiểu chiến trường; muốn giữ trận địa bền vững phải biết phát huy sức mạnh tập thể và trân trọng từng người lính.

Đó cũng là một phần ký ức đáng được gìn giữ về những năm tháng quân và dân Việt Nam kiên cường bảo vệ từng tấc đất nơi biên cương Tổ quốc.