CUỘC VẬN ĐỘNG, ĐẤU TRANH GIÀNH CHÍNH QUYỀN TRONG CÁCH MẠNG THÁNG TÁM NĂM 1945 (XÃ KHAO MANG)

Giữa năm 1945 khu căn cứ cách mạng Vần Hiền Lương đã trở thành cái nôi của phong trào cách mạng trong cả tỉnh và khu vực lân cận, đặc biệt là cuộc tiếp xúc ngắn ngủi của Nhân dân với các tù chính trị vượt ngục Sơn La, qua xã Ngọc Chiến, Nậm Khắt, Púng Luông, chia làm hai đoàn, một đoàn xuôi đèo Khau Phạ về căn cứ cách mạng, một đoàn tiếp tục ngược đi Than Uyên (đi qua các xã: Chế Cu Nha, Mồ Dề, Kim Nọi, Lao Chải, Khao Mang, Hồ Bốn) gây dựng phong trào cách mạng khi qua địa phương đã có tác dụng sâu sắc đến đồng bào Mông xã Khao Mang, họ đã bước đầu giác ngộ cách mạng, nuôi ý chí căm thù, sẵn sàng đứng lên đánh đuổi thực dân Pháp và bè lũ tay sai.

Tình hình thê giới và cục diện cách mạng có chuyển biến nhanh chóng, ngày 9/3/1945, Nhật đảo chính thực dân Pháp trên toàn cõi Đông Dương và tiến hành xâm lược Đông Dương. Trước tình đó, ngày 12/3/1945 Ban Thường vụ Trung ương Đảng ra Chỉ thị “Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”. Vậy là nước ta lại chịu 3 tầng áp bức bóc lột là phát xít Nhật, đế quốc Pháp và chế độ phong kiến. Sau khi phát xít Nhật chiếm nước ta, ở Mù Cang Chải có 3 thống lý người Mông đã triệu tập các thống quán họp để báo tin Nhật đã xâm lược nước ta và bàn xem theo Nhật hay theo Pháp. Cuộc họp giữa ba thống lý và các thống quán không đi đến ý kiến thống nhất. Có ý kiến cho rằng người Nhật giúp người Mông “xưng Vua”, cũng máu đỏ da vàng nên đi theo người Nhật. Có thống lý cho ý kiến nên theo Pháp vì lúc này Pháp rất mạnh. Thống lý Nậm Khắt là Páo Của cho ý kiến là không theo Nhật, cũng chẳng theo Pháp vì họ đều là người nước ngoài, không thật lòng thương người Mông. Thống lý Cao Phạ nói: nên đi theo Việt Minh vì Việt Minh là người Việt Nam, họ là những người cực khổ và thương người Mông ta, sống gần dân, giúp người Mông chống Pháp.

Vì vậy, nên một lòng một dạ đi theo Việt Minh. Các thống lý, thống quán khác lúc đầu còn lừng khừng hoặc chưa nhận thức được nên đi theo ai cuối cùng đã nhận ra lẽ phải là đi theo Việt Minh như Thống Lý Cao Phạ nói. Theo Việt Minh đánh đuổi Nhật - Pháp là con đường đúng đắn nhất mà các chức dịch ở địa phương đã hiểu, tuyên truyền cho quần chúng giác ngộ cách mạng. Từ sự giác ngộ ban đầu này, đã đặt nền móng cho các cuộc đấu tranh lâu dài sau này của địa phương trong kháng chiến. Cuối tháng 7, đầu tháng 8 năm 1945, phong trào cách mạng các nơi trong tỉnh Yên Bái dâng lên ngùn ngụt. Ngày 8/7/1945, châu Văn Chấn được giải phóng lần lượt lan sang Than Uyên, Văn Bàn. Trong cơn bão táp cách mạng, các chức dịch ở Mù Cang Chải nói chung ở xã Khao Mang nói riêng đã nộp sổ sách, ấn chỉ cho cách mạng. Mặc dù đã hoàn toàn giải phóng khỏi ách áp bức của thực dân, phong kiến, song dấu ấn về Cách mạng tháng Tám năm 1945 ở Khao Mang mờ nhạt, không rõ nét như các địa phương khác. Nhiều người dân chưa hiểu bản chất về cách mạng. Vì vậy, trong những ngày đầu gây dựng chính quyền cách mạng hết sức khó khăn. Đây là một trong những đặc thù nổi bật của các địa phương miền núi phía Bắc xa xôi hẻo lánh xa với các trung tâm cách mạng.