Cuối tháng 4/1975 – Tư Cang và trận đánh giữ cầu Rạch Chiếc trước giờ Sài Gòn giải phóng

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – Chiến dịch Hồ Chí Minh, tháng 4/1975.
1. Cây cầu trước cửa ngõ Sài Gòn

Cuối tháng 4/1975.

Chiến dịch Hồ Chí Minh đã bước vào những ngày quyết định.

Từ nhiều hướng, các cánh quân của Quân Giải phóng tiến về Sài Gòn.

Ở phía Đông, tuyến đường từ Biên Hòa vào nội đô phải vượt qua những cây cầu quan trọng.

Trong số đó có cầu Rạch Chiếc.

Cây cầu nằm trên tuyến giao thông huyết mạch dẫn vào Sài Gòn. Nếu giữ được cầu, lực lượng chủ lực có thể tiếp tục tiến vào thành phố.

Nếu cây cầu bị phá hoặc bị đối phương khống chế, bước tiến của đại quân sẽ bị ảnh hưởng.

Phía chính quyền Sài Gòn cũng hiểu rõ điều đó.

Cầu Rạch Chiếc được tăng cường phòng thủ và trở thành một trong những điểm quyết chiến ở cửa ngõ phía Đông.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về cầu Rạch Chiếc và trận chiến cuối tháng 4/1975. Ảnh dùng để tái hiện địa điểm lịch sử; không mặc định mọi nhân vật trong ảnh là Nguyễn Văn Tàu nếu chú thích gốc không xác nhận.

2. Người chỉ huy mang bí danh Tư Cang

Nguyễn Văn Tàu sinh năm 1928, quê Bà Rịa – Vũng Tàu, tham gia cách mạng từ năm 1945.

Sau nhiều năm hoạt động quân sự và tình báo, ông trở thành một cán bộ tình báo nổi tiếng với bí danh Tư Cang.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, ông từng là Cụm trưởng Cụm tình báo H.63.

Nhưng đến những ngày cuối tháng 4/1975, nhiệm vụ của ông đã khác.

Ông là Chính ủy Lữ đoàn 316 Đặc công – Biệt động.

Lữ đoàn được thành lập đầu năm 1974 để chuẩn bị cho những nhiệm vụ đặc biệt trong chiến dịch giải phóng Sài Gòn – Gia Định.

Một người từng nhiều năm hoạt động trong bóng tối của chiến tranh tình báo giờ đây đứng trong một đơn vị sẽ trực tiếp chiến đấu ở cửa ngõ Sài Gòn.

Chú thích ảnh: Chân dung Đại tá, Anh hùng LLVTND Nguyễn Văn Tàu (Tư Cang). Một số ảnh hiện nay là ảnh TTXVN chụp ông khi hồi tưởng lại trận Rạch Chiếc; cần phân biệt với ảnh chụp tại thời điểm tháng 4/1975.

3. Một nhiệm vụ được thay đổi vào giờ chót

Ban đầu, Lữ đoàn 316 được giao một nhiệm vụ khác.

Theo hồi ức của Nguyễn Văn Tàu, các đơn vị của Lữ đoàn dự kiến đánh Bộ Tư lệnh Hải quân của chính quyền Sài Gòn.

Nhưng tình hình chiến trường thay đổi nhanh chóng.

Đến ngày 25/4/1975, nhiệm vụ được chuyển.

Lữ đoàn phải tập trung lực lượng đánh chiếm và giữ cầu Rạch Chiếc, chờ đại quân tiến vào Sài Gòn.

Đó là một nhiệm vụ tưởng như chỉ dành cho một cây cầu.

Nhưng thực tế, đó là nhiệm vụ giữ một trong những cánh cửa cuối cùng dẫn vào thành phố.

4. Ba đơn vị được tung vào trận

Lực lượng tham gia gồm:

• Tiểu đoàn 81 (D81) – Đặc công khô

Tổng lực lượng chỉ khoảng hơn 200 cán bộ, chiến sĩ.

Theo phương án được thống nhất, D81 đảm nhiệm hướng phía Nam của cầu.

Z22 và Z23 đảm nhiệm hướng phía Bắc.

Đây là những người lính đặc công vốn quen với cách đánh bí mật, bất ngờ.

Nhưng lần này, sau khi chiếm được cầu, họ phải làm một việc khó hơn:

ở lại giữ nó.

5. Đêm trước trận đánh

Tối 25/4, các đơn vị tập trung.

Trinh sát được tiến hành.

Các phương án tiếp cận cầu được bàn bạc.

Theo hồi ức được TTXVN dẫn lại, phương án được lựa chọn là đánh cường tập, sử dụng B40, B41 để tiêu diệt các hỏa điểm chủ yếu của đối phương.

Phía bên kia cầu là lực lượng phòng thủ được tổ chức chặt chẽ.

Những người lính Lữ đoàn 316 hiểu rằng họ không có nhiều quân.

Nhưng họ có một lợi thế:

bất ngờ.

Và họ phải tận dụng lợi thế đó để chiếm cầu trước khi đối phương kịp phản ứng.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về lực lượng Đặc công – Biệt động trong thời kỳ 1975, dùng để minh họa lực lượng tham gia chiến đấu. Không sử dụng ảnh minh họa để khẳng định danh tính từng chiến sĩ.

6. Rạng sáng – những mũi quân áp sát cầu

Các đơn vị tiếp cận khu vực Rạch Chiếc.

Kênh rạch và những mảng dừa nước giúp che khuất đội hình.

Theo hồi ức của Nguyễn Văn Tàu được TTXVN công bố, đến khoảng 19 giờ ngày 26/4, các đơn vị đã tiếp cận được cầu.

Đây là lúc những người lính phải nằm im, chờ thời cơ.

Không thể để đối phương phát hiện sớm.

Không thể nổ súng khi chưa đến giờ.

Và càng không thể để cây cầu bị phá trước khi họ chiếm được nó.

7. 3 giờ 15 phút

Theo hồi ức của Nguyễn Văn Tàu được VietnamPlus/TTXVN công bố, 3 giờ 15 phút ngày 27/4/1975 là thời điểm các mũi tiến công đồng loạt nổ súng.

Thủ pháo và lựu đạn được sử dụng nhằm vào các lô cốt, công sự.

Đòn đánh bất ngờ khiến lực lượng phòng thủ ban đầu không kịp phản ứng.

Quân ta nhanh chóng làm chủ trận địa và bắt sống 7 đối phương.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về cầu Rạch Chiếc và lực lượng Đặc công – Biệt động trong Chiến dịch Hồ Chí Minh. Do ảnh chiến đấu tại cầu rất hạn chế, không dùng ảnh không xác định nguồn để minh họa cho một khoảnh khắc cụ thể.

8. Chiếm được cầu mới chỉ là bắt đầu

Cầu đã nằm trong tay quân ta.

Nhưng nhiệm vụ thực sự khó khăn lúc này mới bắt đầu.

Phải giữ cầu.

Đối phương chắc chắn sẽ phản kích.

Và họ có nhiều quân hơn.

Nếu chỉ đánh chiếm rồi rút, cây cầu có thể nhanh chóng bị chiếm lại hoặc bị phá hủy.

Vì vậy, những người lính Lữ đoàn 316 phải ở lại.

Không có hậu phương an toàn ở ngay phía sau.

Không có một lực lượng lớn để thay thế.

Họ phải giữ cầu cho đến khi đại quân tới.

9. Cuộc chiến kéo dài

Sau khi chiếm được cầu, các đơn vị của ta phải chống lại những cuộc phản kích liên tiếp.

Nguồn tư liệu của TTXVN ghi nhận Z23 với hơn 70 chiến sĩ phải chiến đấu giằng co và bảo vệ cầu trong suốt nhiều ngày.

Phía đối phương sử dụng nhiều lực lượng và hỏa lực.

Pháo binh từ các khu vực xung quanh bắn vào trận địa.

Trực thăng hoạt động trên khu vực cầu.

Những người lính đặc công vốn quen với cách đánh nhanh, bí mật nay phải chiến đấu theo một cách khác:

bám trụ.

Chú thích ảnh: Hình ảnh tư liệu về chiến trường phía Đông Sài Gòn và lực lượng Đặc công – Biệt động. Không có ảnh xác thực cho từng thời điểm cụ thể của trận Rạch Chiếc nếu nguồn không ghi rõ.

10. Trận chiến của những người ít quân hơn

Một số nguồn tư liệu cho biết lực lượng phòng thủ đối phương tại cầu và khu vực xung quanh lên tới hàng nghìn người; các nguồn hồi ức khác mô tả lực lượng trực tiếp giữ cầu ban đầu khoảng một tiểu đoàn bảo an với khoảng 400 quân, có súng chống tăng, cối và công sự ở hai đầu cầu.

Điều đó cho thấy sự chênh lệch rất lớn.

Những người lính Lữ đoàn 316 không thể chiến đấu theo kiểu lấy quân số áp đảo.

Họ phải dựa vào:

bất ngờ – địa hình – tổ chức – lòng quyết tâm và khả năng bám trụ.

Đó là lý do trận Rạch Chiếc trở thành một trong những trận đánh đặc biệt ác liệt ở những ngày cuối chiến tranh.

11. Tư Cang ở đâu trong trận đánh?

Khi kể về Nguyễn Văn Tàu, cần tránh biến ông thành người trực tiếp cầm súng ở mọi điểm nóng.

Ông là Chính ủy Lữ đoàn 316.

Vai trò của ông gắn với chỉ huy, tổ chức và công tác chính trị của đơn vị.

Trong hồi ức của chính ông, ông trực tiếp tham gia chỉ huy đơn vị trong trận đánh và sau đó kể lại diễn biến chiến đấu.

Điều đáng chú ý là:

ông không đứng ngoài trận đánh.

Nhưng cũng cần phân biệt rõ vai trò của một Chính ủy Lữ đoàn với người trực tiếp chỉ huy từng mũi xung kích.

Đây là cách kể đúng hơn về Tư Cang.

12. Ba ngày giữ cầu

Từ lúc chiếm được cầu đến khi lực lượng chủ lực tiến vào, những người lính phải trải qua nhiều đợt phản kích.

Theo hồi ức được VietnamPlus dẫn lại, Z23 phải chiến đấu suốt ba ngày để bảo vệ cầu.

Ba ngày.

Đối với người ở hậu phương, đó chỉ là một con số.

Nhưng với những người nằm dưới hỏa lực đối phương, đó là:

ba ngày không được rời vị trí,

ba ngày thiếu thốn,

ba ngày chờ đợi,

ba ngày không biết lúc nào lực lượng chủ lực sẽ tới.

Và điều quan trọng nhất:

không được để mất cầu.

13. Những người dân bên cạnh người lính

Khu vực cầu Rạch Chiếc khi ấy có nhiều kênh rạch và đầm lầy.

Điều kiện sinh hoạt của bộ đội rất khó khăn.

Theo hồi ức của Nguyễn Văn Tàu, sau khi chiếm được cầu, những người lính phải dựa nhiều vào sự giúp đỡ của người dân địa phương.

Người dân giúp mua thực phẩm và cung cấp những thứ cần thiết cho bộ đội bám trụ.

Đây là một chi tiết rất đáng nhớ.

Trận đánh không chỉ có người cầm súng.

Có những người dân âm thầm đứng phía sau.

Họ giúp người lính có nước.

Có thức ăn.

Có thêm sức để giữ trận địa.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về quan hệ quân dân trong những ngày cuối tháng 4/1975. Riêng chi tiết người dân hỗ trợ bộ đội Rạch Chiếc được dẫn từ hồi ức của Đại tá Nguyễn Văn Tàu.

14. Những đợt phản kích

Đối phương hiểu rằng nếu không lấy lại cầu, tuyến tiến quân vào Sài Gòn sẽ bị đe dọa.

Các đợt phản kích vì thế ngày càng mạnh.

Pháo binh bắn vào trận địa.

Trực thăng xuất hiện.

Bộ binh đối phương tìm cách áp sát.

Những người lính Lữ đoàn 316 phải chia nhau từng vị trí.

Người giữ đầu cầu.

Người giữ công sự.

Người quan sát.

Người mang đạn.

Người cứu thương đồng đội.

Và có những người không bao giờ đứng dậy nữa.

15. 52 người nằm lại

Con số 52 là một trong những con số đau xót nhất của trận đánh.

Theo lời kể của Nguyễn Văn Tàu, 52 cán bộ, chiến sĩ của Lữ đoàn 316 đã hy sinh trong những ngày chiến đấu tại cầu Rạch Chiếc.

Họ ngã xuống chỉ vài ngày trước khi chiến tranh kết thúc.

Nhiều người không kịp nhìn thấy đoàn xe tăng tiến vào Sài Gòn.

Không kịp nghe tin chiến thắng.

Không kịp biết rằng cây cầu họ giữ bằng mạng sống cuối cùng đã được sử dụng cho đoàn quân tiến vào thành phố.

Chú thích ảnh: Khu tưởng niệm các chiến sĩ hy sinh trong trận đánh bảo vệ cầu Rạch Chiếc. Đây là ảnh hiện trạng di tích, không phải ảnh chụp trận đánh năm 1975.

16. Tư Cang và những giờ phút chờ đợi

Trong khi những người lính trực tiếp chiến đấu ở đầu cầu, Tư Cang cùng bộ phận chỉ huy phải theo dõi tình hình và chờ thời điểm lực lượng chủ lực tiến tới.

Điều này quan trọng bởi nhiệm vụ không phải chỉ là:

chiếm cầu.

Mà là:

giữ cầu cho đến khi đại quân qua được.

Nếu rời đi quá sớm, tất cả những hy sinh trước đó có thể trở nên vô nghĩa.

Vì vậy, những người còn sống phải tiếp tục bám trụ.

17. Sáng 30/4

Rồi thời khắc mà họ chờ đợi cũng đến.

Sáng 30/4/1975, các đơn vị chủ lực của Quân Giải phóng tiến qua cầu Rạch Chiếc để tiếp tục tiến vào Sài Gòn.

Theo hồi ức của Tư Cang được TTXVN/VietnamPlus công bố, đến khi lực lượng Quân Giải phóng vượt qua cầu tiến vào thành phố, Lữ đoàn 316 mới hoàn thành nhiệm vụ bảo vệ cầu.

Cây cầu vẫn còn đó.

Đường tiến vào Sài Gòn đã được mở.

Những người lính giữ cầu cuối cùng cũng có thể thở ra.

Nhưng bên cạnh họ là những vị trí trống.

Những người đồng đội đã không còn.

18. Đại quân đi qua cây cầu

Hãy thử hình dung khoảnh khắc ấy.

Những người lính Lữ đoàn 316 đã chiến đấu nhiều ngày.

Họ nhìn về phía đường.

Và rồi những đơn vị chủ lực xuất hiện.

Xe.

Bộ binh.

Đội hình hành quân.

Tất cả bắt đầu đi qua cây cầu mà họ vừa giữ được.

Đối với đại quân, đó là một đoạn đường phải vượt qua.

Đối với những người giữ cầu, đó là lý do họ đã chiến đấu đến cùng.

4

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu các cánh quân tiến vào Sài Gòn ngày 30/4/1975. Không phải tất cả ảnh đều chụp tại cầu Rạch Chiếc; ảnh được dùng để tái hiện giai đoạn đại quân tiến vào thành phố.

19. Tư Cang chưa về ngay

Một chi tiết rất đáng chú ý trong hồi ức sau này của Nguyễn Văn Tàu:

Ngày 30/4, khi cờ đã tung bay trên Dinh Độc Lập, ông vẫn đang làm nhiệm vụ ở khu vực Hóc Môn.

Ông không lập tức đi vào trung tâm thành phố.

Với người chỉ huy, chiến tranh chưa kết thúc chỉ vì đã có tin chiến thắng.

Ông phải hoàn thành nhiệm vụ của đơn vị.

Sau đó mới trở về nội đô.

Đây là một chi tiết khiến câu chuyện về Tư Cang càng đặc biệt.

Trong khi cả Sài Gòn đang bước vào thời khắc lịch sử, ông vẫn ở ngoài kia, cùng những người lính của mình hoàn tất phần việc cuối cùng.

20. Một cuộc đời đi qua hai cuộc chiến

Nguyễn Văn Tàu đã đi qua hai cuộc kháng chiến.

Ông từng chiến đấu trong cuộc kháng chiến chống Pháp.

Sau đó là hàng chục năm hoạt động trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Từ chiến sĩ.

Đến cán bộ tình báo.

Từ H.63.

Đến Chính ủy Lữ đoàn 316.

Và cuối cùng, một trong những nhiệm vụ cuối cùng của ông trong chiến tranh là giữ cây cầu dẫn vào Sài Gòn.

Chú thích ảnh: Các ảnh tư liệu về Nguyễn Văn Tàu qua các giai đoạn. Cần phân biệt ảnh chân dung sau chiến tranh với ảnh chiến trường năm 1975.

21. Cầu Rạch Chiếc hôm nay

Ngày nay, cầu Rạch Chiếc đã trở thành một phần của đô thị Thành phố Hồ Chí Minh.

Xe cộ đi qua liên tục.

Thành phố mở rộng.

Những khu dân cư mọc lên.

Không còn tiếng súng.

Không còn những người lính nằm phục dưới dừa nước.

Nhưng ký ức về trận đánh vẫn còn.

Một công viên và bia tưởng niệm được xây dựng để ghi nhớ những người đã hy sinh trong trận chiến bảo vệ cầu.

Chú thích ảnh: Cầu Rạch Chiếc và khu tưởng niệm các chiến sĩ hy sinh trong trận đánh năm 1975. Đây là ảnh hiện trạng, giúp người đọc hình dung sự thay đổi của địa điểm sau chiến tranh.

Lời kết – Giữ một cây cầu, mở một con đường

Cuối tháng 4/1975.

Sài Gòn đã ở rất gần.

Nhưng trước mặt những cánh quân tiến vào thành phố vẫn còn những cây cầu.

Một trong số đó là Rạch Chiếc.

Và có một nhóm người được giao nhiệm vụ:

đánh chiếm và giữ cây cầu ấy.

Họ chỉ có hơn 200 người.

Phía bên kia có lực lượng đông hơn rất nhiều.

Nhưng họ vẫn tiến lên.

Rạng sáng 27/4, những tiếng súng đầu tiên vang lên.

Các lô cốt bị đánh.

Cầu được chiếm.

Nhưng nhiệm vụ chưa kết thúc.

Sau đó là những ngày dài.

Phản kích.

Pháo kích.

Trực thăng.

Đạn chống tăng.

Những người lính phải bám từng vị trí.

Có người bị thương.

Có người kiệt sức.

Có người không còn trở về.

52 người đã nằm lại.

Nhưng cây cầu vẫn được giữ.

Và rồi sáng 30/4.

Đại quân tiến tới.

Những đoàn xe bắt đầu đi qua Rạch Chiếc.

Đối với những người lính đang giữ cầu, đó là khoảnh khắc họ biết rằng nhiệm vụ của mình đã hoàn thành.

Họ đã giữ được con đường.

Có thể những người đã hy sinh không biết rằng chỉ vài giờ sau, Sài Gòn sẽ hoàn toàn được giải phóng.

Họ không nhìn thấy xe tăng tiến vào Dinh Độc Lập.

Không nghe tiếng reo mừng của người dân.

Không có cơ hội trở về nhà.

Nhưng chính cây cầu họ giữ đã giúp những người khác tiến vào thành phố.

Trong câu chuyện ấy, Nguyễn Văn Tàu – Tư Cang – không phải người duy nhất làm nên chiến thắng.

Ông là người chỉ huy, người Chính ủy của Lữ đoàn 316.

Phía sau ông là những người lính đặc công nước, đặc công khô, những cán bộ, chiến sĩ đã chiến đấu và hy sinh.

Và phía sau họ nữa là những người dân đã âm thầm giúp bộ đội bám trụ.

Đó mới là toàn bộ câu chuyện.

Một cây cầu.

Hơn 200 người.

Ba ngày chiến đấu ác liệt.

52 người nằm lại.

Và một đoàn quân đi qua.

Đôi khi lịch sử được quyết định bởi những địa điểm tưởng như rất nhỏ trên bản đồ.

Rạch Chiếc là một nơi như vậy.

Ngày nay, chúng ta có thể đi qua cây cầu bằng một chuyến xe bình thường.

Không ai bắt chúng ta phải cúi xuống tránh đạn.

Không ai phải nằm dưới dừa nước chờ giờ nổ súng.

Không ai phải dùng thân mình để giữ một cây cầu cho đoàn quân phía sau.

Đó chính là điều mà những người lính năm ấy đã đánh đổi.

Xin được biết ơn Đại tá, Anh hùng LLVTND Nguyễn Văn Tàu – Tư Cang.

Xin được biết ơn những cán bộ, chiến sĩ Lữ đoàn 316 Đặc công – Biệt động.

Đặc biệt, xin được cúi đầu trước 52 người đã hy sinh trong trận chiến bảo vệ cầu Rạch Chiếc.

Và xin được nhớ đến những người dân đã giúp bộ đội giữ cầu trong những ngày cuối cùng.

Họ không chiến đấu để giữ một cây cầu cho riêng mình.

Họ giữ cây cầu ấy để một đoàn quân có thể đi qua.

Và đoàn quân ấy đi vào Sài Gòn.

Để chiến tranh kết thúc.

Để đất nước thống nhất.

Để những cây cầu hôm nay chỉ còn phục vụ cho những dòng xe đi lại trong hòa bình.

Đó là lý do câu chuyện Rạch Chiếc không chỉ là câu chuyện về một trận đánh.

Đó là câu chuyện về những người đã đứng lại ở cửa ngõ thành phố để những người khác có thể đi tiếp đến ngày hòa bình.