Cuốn ảnh nhỏ của cô gái Vĩnh Sơn bên dòng Sê Băng Hiêng

Trong căn nhà nhỏ ở xóm Trà Lân, xã Phúc Sơn, bà Nguyễn Thị Mai từng giữ một cuốn album đã cũ. Những bức ảnh bên trong đều nhỏ, phần lớn là ảnh đen trắng. Có tấm đã nhòe theo thời gian, nhưng bà vẫn nhớ tên từng người, quê từng người và hoàn cảnh hai bên gặp nhau.

Đối với bà, cuốn ảnh ấy không phải vật trang trí. Nó là nơi tuổi trẻ của một thế hệ đang còn ở lại.

Nguyễn Thị Mai sinh năm 1944 tại xã Vĩnh Sơn, huyện Anh Sơn. Quê bà nằm bên tả ngạn sông Lam, có những bãi bồi màu mỡ. Tuổi trẻ của cô gái Vĩnh Sơn gắn với ruộng lúa, bãi ngô và những buổi lao động cùng gia đình.

Năm 1969, chiến trường cần thêm lực lượng phục vụ vận chuyển và bảo đảm giao thông. Thanh niên trong làng lần lượt viết đơn lên đường. Bà Mai đã lớn hơn độ tuổi quy định nên khai giảm bốn tuổi, từ 1944 xuống 1948, để được tham gia thanh niên xung phong.

Việc bà thay đổi năm sinh cần được hiểu trong hoàn cảnh lịch sử lúc đó: một cô thôn nữ chỉ mong được góp sức khi đất nước cần người. Vì thế, giấy tờ của bà về sau ghi năm 1948, còn năm sinh thực tế là 1944.

Rời Vĩnh Sơn, bà cùng đơn vị vào vùng sông Sê Băng Hiêng thuộc huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị. Dòng sông này chảy qua miền rừng núi, có nhiều đoạn nước sâu và những bến ngầm quan trọng trên tuyến vận chuyển.

Nhiệm vụ của Nguyễn Thị Mai cùng đồng đội là mở và sửa đường, hướng dẫn xe qua ngầm, chuyển hàng, hỗ trợ đưa người bị thương về tuyến sau. Công việc thay đổi theo từng ngày. Hôm nay san lại một đoạn đường, ngày mai chuyển hàng, rồi đêm đến lại trực bên bến ngầm để đón đoàn xe.

Những cô gái vốn quen việc đồng áng phải nhanh chóng học cách sống giữa núi rừng. Mưa xuống, quần áo ẩm nhiều ngày không khô. Trời nắng, đường bụi phủ trắng tóc. Muỗi rừng, vắt và những cơn sốt rét trở thành thử thách thường xuyên. Bữa ăn đơn sơ, giấc ngủ cũng chập chờn, nhưng mọi người vẫn động viên nhau làm việc.

Ở Khe Sanh và tuyến Đường 9 – Nam Lào, Nguyễn Thị Mai nhìn thấy nhiều cánh rừng bị ảnh hưởng bởi chất độc hóa học. Những mảng rừng vốn xanh tốt trở nên trơ trụi. Khe suối vẫn phải được dùng cho sinh hoạt vì giữa chiến trường không có nguồn nước nào khác.

Những năm tháng ấy để lại hậu quả lâu dài đối với sức khỏe nhiều người. Bởi vậy, khi kể lịch sử, ta không nên chỉ nói đến sự sôi nổi của tuổi trẻ mà quên mất những tổn thương âm thầm họ phải mang theo sau ngày trở về.

Giữa gian khó, đồng đội là chỗ dựa lớn nhất. Người khỏe giúp người yếu. Người nhận được thư nhà thường đọc cho bạn nghe. Khi có một bức ảnh nhỏ, họ viết tên, quê quán phía sau rồi trao cho nhau làm kỷ niệm. Chẳng ai biết sau chiến tranh còn có dịp gặp lại hay không.

Có lẽ vì vậy mà Nguyễn Thị Mai giữ những bức ảnh cẩn thận đến thế. Mỗi gương mặt trong album gắn với một buổi hành quân, một bữa cơm hoặc một lần cùng nhau sửa đường. Có người bà chỉ gặp một lần. Có người cùng đơn vị suốt nhiều tháng. Có người sau này trở về quê, cũng có người nằm lại nơi chiến trường.

Năm 1972, sau ba năm phục vụ tại chiến trường, bà Mai xuất ngũ. Nhưng cuộc đời mở đường của bà chưa dừng lại. Trở về Nghệ An, bà tiếp tục làm công nhân giao thông ở miền Tây tỉnh nhà.

Bàn chân người nữ thanh niên xung phong lại đi qua Cửa Rào, Khe Kiền ở Tương Dương, rồi Khe Nằm, Mường Xén thuộc Kỳ Sơn. Những địa danh ngày nay xe cộ đi lại thuận tiện, nhưng thời ấy đường sá còn vô cùng khó khăn. Công nhân phải làm việc giữa núi cao, mùa nắng chịu gió nóng, mùa mưa đối mặt với sạt lở và nước lũ.

Khi tuổi đã cao, bà Mai sống lặng lẽ trong căn nhà bên núi. Mỗi khi nhớ đồng đội, bà lại mở album. Những bức ảnh giúp căn nhà bớt vắng và giúp bà trở về với những năm tháng mình từng sống hết lòng vì nhiệm vụ.

Điều đáng quý là bà nhớ rõ từng người chứ không chỉ nhớ riêng mình. Trong câu chuyện của bà, hai tiếng “tôi làm” xuất hiện ít hơn hai tiếng “chúng tôi”. Bởi những con đường năm ấy không được mở bởi một cá nhân. Đó là công sức của cả tập thể thanh niên xung phong, bộ đội, công nhân giao thông và nhân dân địa phương.

Các cháu có thể hỏi: Vì sao một người đã trải qua nhiều gian khổ vẫn nâng niu quãng đời ấy? Không phải vì bà yêu bom đạn. Bà trân trọng vì trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất, con người đã biết sống vì nhau. Tuổi trẻ của họ có thiếu thốn, nhưng không thiếu lý tưởng và tình đồng đội.

Cuốn album nhỏ của bà Nguyễn Thị Mai rồi cũng sẽ cũ thêm. Nhưng nếu mỗi thế hệ biết kể lại tên người trong ảnh, ký ức sẽ không mất. Từ Vĩnh Sơn bên dòng Lam đến Sê Băng Hiêng, Khe Sanh và Mường Xén, bước chân bà đã đi qua một quãng đời dài, để lại bài học giản dị: tuổi trẻ đẹp nhất khi biết chia sẻ trách nhiệm với quê hương.

Nguồn tư liệu đối chiếu: Báo Nghệ An – Người trở về từ “cánh rừng chết”.