Cuốn nhật ký viết ngược của người sinh viên Hà Nội - Chuyện về cựu chiến binh Nguyễn Xuân Thuần, Sư đoàn 308, chiến trường Quảng Trị 1972

Những năm cuối thập niên 1960, đầu thập niên 1970, cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước bước vào giai đoạn căng thẳng, nhu cầu chi viện cho các mặt trận phía Nam trở nên cấp bách. Hưởng ứng phong trào "Ba sẵn sàng", hàng nghìn, hàng vạn thanh niên, sinh viên các trường đại học, cao đẳng miền Bắc đã gác lại bút nghiên để lên đường nhập ngũ. Trong số đó có rất nhiều sinh viên Hà Nội. Họ rời giảng đường khi sách vở còn dang dở, mang theo ba lô và một niềm tin giản dị rằng nhiệm vụ của mình là đi.

Ông Nguyễn Xuân Thuần sinh năm 1949, quê ở xã Minh Đức, huyện Ứng Hòa, Hà Nội. Theo lời ông kể, năm 1967 ông đỗ vào Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội. Khi ông chuẩn bị bước sang năm cuối đại học cũng là lúc cuộc kháng chiến diễn ra căng thẳng nhất, ông cùng nhiều bạn học viết đơn tình nguyện nhập ngũ. Tại tọa đàm ở Bảo tàng Hà Nội ngày 24/4/2026, ông được giới thiệu là đại diện cho thế hệ sinh viên Hà Nội ra trận đầu thập niên 1970.

Ông là chiến sĩ Sư đoàn 308, Trung đoàn 228. Cuối năm 1971, đơn vị ông tham gia bảo vệ cầu Hàm Rồng, sau đó ông được cử đi huấn luyện và chiến đấu tại mặt trận Quảng Trị. Trong bài báo, ông hiện lên là một người đã gần tám mươi tuổi nhưng vẫn rất minh mẫn, kể rành rọt từng dấu mốc của đời lính. Tôi nghĩ có lẽ chính thói quen ghi chép cẩn thận thời trẻ đã giúp ký ức ấy được giữ vẹn nguyên đến vậy.

Từ ngày đầu tham gia chiến dịch, khi đơn vị xuất phát từ Xuân Mai, ông Thuần bắt đầu viết nhật ký. Ông viết đều đặn mỗi ngày cho đến ngày 15/10/1972, mốc mà ông xác định là ngày kết thúc chiến dịch Quảng Trị (theo lời ông kể lại). Quảng Trị khi ấy là một trong những chiến trường gian khổ và ác liệt nhất cả nước. Giữa bom đạn, việc cầm bút ghi lại từng ngày không phải chuyện đơn giản. Một cuốn sổ có thể rơi vào tay đối phương bất cứ lúc nào, và người viết cũng có thể không còn để mang nó về.

Chính vì thế, ông không viết như người ta vẫn viết. Theo lời ông, ở chiến trường, mình có thể hy sinh hoặc rơi vào tay kẻ thù bất cứ lúc nào, nên để bảo mật thông tin, ông viết bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau như tiếng Việt, tiếng Nga, tiếng Anh, cùng với mật mã và ký hiệu riêng. Ông ghi cả ngày tháng âm lịch lẫn dương lịch, rồi dùng một phép cộng để ra thời gian viết, theo cách mà sau này chỉ mình ông mới giải mã được (theo lời ông kể lại).

Chi tiết độc đáo nhất là cách trình bày. Các trang lẻ được viết xuôi từ đầu đến cuối, còn các trang chẵn được viết ngược trở lại. Đến trang cuối cùng của cuốn sổ cũng là lúc chiến dịch Quảng Trị khép lại (theo lời ông kể lại). Tôi dừng lại ở đoạn này khá lâu. Một chàng sinh viên ngoài hai mươi tuổi, giữa mưa bom, vẫn đủ bình tĩnh để tính toán cách ghi chép sao cho cuốn sổ vừa bí mật, vừa đủ chỗ cho cả một chiến dịch. Tôi chưa tìm được tư liệu chính thống nào mô tả chi tiết các trận đánh ông trực tiếp tham gia, nên bài viết không tự thêm những tình tiết đó.

Cuốn nhật ký ấy theo ông suốt những năm tháng chiến tranh, và sau đó theo ông suốt cả cuộc đời. Sau 43 năm cất giữ cuốn nhật ký cùng những kỷ vật thời lính, ông Thuần quyết định trao tặng chúng cho Bảo tàng Hà Nội. Tôi không tìm được bài báo nào ghi rõ năm ông trao tặng, nên không dám ghi một con số cụ thể. Điều tôi chắc chắn là: thứ ông giữ gần nửa thế kỷ không phải để cất riêng, mà cuối cùng được ông trao cho cộng đồng.

Ngày 24/4/2026, tại tọa đàm "Hậu phương và tiền tuyến – Những lá thư không tem" ở Bảo tàng Hà Nội, ông tiếp tục chia sẻ ký ức của mình trước đông đảo khán giả, trong đó có nhiều bạn trẻ. Cùng buổi tọa đàm có bà Vũ Lưu Liên, người đã giữ 109 lá thư của liệt sĩ Trần Minh Tiến. Hai câu chuyện, một bên là hậu phương và một bên là tiền tuyến, gặp nhau trong cùng một không gian. Một người giữ thư của người đã mất, một người giữ cuốn nhật ký của chính mình, và cả hai đều giữ để trao lại cho thế hệ sau.

Với tôi, câu chuyện của ông Thuần cho thấy ba điều. Thứ nhất, đó là lựa chọn của cả một thế hệ sinh viên: khi đất nước cần, họ sẵn sàng gác lại giảng đường, gác lại những dự định riêng. Họ không phải những con người sinh ra để cầm súng, họ là những chàng trai thích học, thích đọc, biết cả tiếng Nga lẫn tiếng Anh, nhưng vẫn lên đường vì một điều lớn hơn mình. Thứ hai, đó là sự bình tĩnh và thông minh của người lính trẻ. Cách ông bảo vệ cuốn nhật ký bằng đa ngôn ngữ, mật mã và cả cách viết xuôi ngược cho thấy lòng dũng cảm không chỉ là xông lên phía trước, mà còn là biết giữ gìn, biết tính toán để thông tin và ký ức không bị mất đi. Thứ ba, đó là giá trị của việc lưu giữ tư liệu. Nhờ ông đã trao cuốn nhật ký cho Bảo tàng Hà Nội, một mảnh ký ức riêng đã trở thành tư liệu chung, để những người trẻ hôm nay có thể nhìn thấy, chạm vào và hiểu hơn về thời đã qua.

Khi đọc đến chi tiết các trang chẵn viết ngược, tôi bật cười một chút, rồi lại thấy nghèn nghẹn. Cười vì sự tinh quái dễ thương của một cậu sinh viên, nghẹn vì hiểu rằng sự tinh quái ấy sinh ra từ nỗi lo có thể không trở về. Ở tuổi ông Thuần khi đó, tôi còn đang loay hoay với bài vở, với những lo toan rất nhỏ, còn ông đã phải nghĩ cách để cuốn sổ của mình không rơi vào tay kẻ thù.

Tôi cũng nghĩ về chính mình. Tôi viết nhật ký hay ghi chú bằng điện thoại, có thể xóa, có thể sửa, có thể chia sẻ trong một nốt nhạc. Còn cuốn sổ của ông là thứ duy nhất, không thể làm lại, và được giữ gìn đến mức mỗi trang đều có một quy tắc riêng. Điều đó khiến tôi nhận ra rằng ký ức không tự nhiên được giữ lại. Nó được giữ lại vì có người đã chọn bảo vệ nó, kể cả khi bảo vệ nó khó hơn nhiều so với việc quên đi.

Là người trẻ hôm nay, tôi không thể ra trận như ông. Nhưng tôi có thể học, có thể lắng nghe, và có thể kể lại những câu chuyện như thế này đúng, đủ và trang trọng, để cuốn nhật ký viết ngược ấy không chỉ nằm trong bảo tàng mà còn sống tiếp trong những người trẻ chúng tôi.

Nguồn tư liệu tham khảo

[1] N. Huyền, "Đơn bằng máu, nhật ký viết ngược của những chàng trai Hà thành", Người Quan Sát (đăng lại từ VietNamNet), 30/4/2025. https://nguoiquansat.vn/don-bang-mau-nhat-ky-viet-nguoc-cua-nhung-chang-trai-ha-thanh-214900.html

[2] Báo Pháp Luật Việt Nam (qua Báo Mới), "Ký ức không quên từ 'những lá thư không tem'", 24/4/2026. https://baomoi.com/ky-uc-khong-quen-tu-nhung-la-thu-khong-tem-c55017685.epi

[3] Báo Nông nghiệp và Môi trường, "'Những lá thư không tem' – sợi dây ký ức giữa tiền tuyến và hậu phương", 24/4/2026. https://nongnghiepmoitruong.vn/nhung-la-thu-khong-tem--soi-day-ky-uc-giua-tien-tuyen-va-hau-phuong-d808322.html

[4] Báo Sài Gòn Giải Phóng, "'Phút giây đáng nhớ' và câu chuyện đằng sau những bức ảnh về chiến trường Quảng Trị". https://www.sggp.org.vn/phut-giay-dang-nho-va-cau-chuyen-dang-sau-nhung-buc-anh-ve-chien-truong-quang-tri-post661553.html