Cuốn sách lịch sử bên ngọn đèn dầu

Tôi nghe câu chuyện này từ một cụ giáo già ở Quảng Bình, người từng biết gia đình của cậu học trò Võ Nguyên Giáp thuở nhỏ. Mỗi lần kể, cụ thường dừng lại rất lâu ở hình ảnh giản dị nhất: một ngọn đèn dầu leo lét và một cuốn sách lịch sử đã theo cậu bé ấy qua những năm tháng tuổi trẻ.

Đó là những năm đất nước còn chìm trong cảnh mất nước. Ở làng quê ven sông Kiến Giang, đêm xuống rất sớm. Gió từ cánh đồng thổi vào qua vách tre, tiếng côn trùng rả rích ngoài sân. Trong căn nhà nhỏ, mọi người đã đi ngủ, chỉ còn một chấm sáng vàng nhạt nơi góc bàn học.

Cậu bé Giáp ngồi đó, trước mặt là cuốn sách chép về lịch sử dân tộc. Không phải sách mới, giấy đã ngả màu, mép sách sờn cũ vì được đọc nhiều lần. Cậu đọc về Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa, về Trần Hưng Đạo đánh giặc Nguyên, về Quang Trung hành quân thần tốc ra Thăng Long.

Có đoạn đọc đến chiến thắng Bạch Đằng, cậu bỗng ngẩng lên hỏi cha:

— Vì sao nước ta nhỏ mà vẫn thắng được những đạo quân lớn như vậy?

Người cha mỉm cười:

— Vì dân ta biết đoàn kết và không chịu làm nô lệ.

Câu trả lời ấy, theo lời cụ giáo, đã ở lại rất lâu trong tâm trí cậu bé.

Những đêm sau, ngọn đèn dầu vẫn cháy. Dầu ít nên ánh sáng không đều, lúc tỏ lúc mờ. Có khi gió lùa làm ngọn lửa nghiêng hẳn sang một bên. Mẹ cậu phải nhắc:

— Khuya rồi, con nghỉ đi kẻo hại mắt.

Nhưng cậu chỉ khẽ đáp:

— Con đọc thêm vài trang nữa thôi ạ.

“Vài trang nữa” nhiều khi kéo dài đến tận nửa đêm.

Điều khiến tôi xúc động nhất không phải là chuyện học giỏi, mà là cách cậu bé ấy đọc lịch sử như đọc câu chuyện của chính quê hương mình. Mỗi nhân vật anh hùng không chỉ là cái tên trong sách, mà là một con người đã sống, đã chiến đấu, đã hy sinh để đất nước còn tồn tại.

Có lần, sau khi đọc xong một đoạn về những nghĩa sĩ chống ngoại xâm, cậu lặng lẽ khép sách lại. Ngoài trời mưa rơi trên mái tranh. Cậu nói rất nhỏ, như tự hỏi chính mình:

— Sau này mình có làm được điều gì cho nước không?

Không ai ngờ rằng câu hỏi bên ngọn đèn dầu năm ấy sẽ theo cậu suốt cả cuộc đời.

Năm tháng trôi qua, cậu học trò ấy rời quê đi học, rồi dạy học, làm báo, tham gia cách mạng và cuối cùng trở thành Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Nhưng những người thân kể rằng, dù ở chiến khu hay giữa bộn bề công việc, ông vẫn giữ thói quen đọc sách rất khuya. Có lẽ ngọn đèn dầu của tuổi thơ chưa bao giờ tắt trong tâm hồn người trí thức ấy.

Khi kể lại câu chuyện “Cuốn sách lịch sử bên ngọn đèn dầu”, tôi luôn nghĩ đến sức mạnh âm thầm của việc đọc. Một cuốn sách cũ không thể tự mình làm nên lịch sử. Nhưng nó có thể gieo vào lòng một đứa trẻ tình yêu dân tộc, niềm tự hào về cha ông và khát vọng sống có ích.

Lịch sử của một dân tộc đôi khi bắt đầu từ những điều rất nhỏ: một căn nhà nghèo, một đêm yên tĩnh, một ngọn đèn dầu và một cậu bé chăm chú đọc từng trang sách cũ.

Và biết đâu, trong ánh sáng nhỏ bé ấy, tương lai của đất nước đã âm thầm được thắp lên từ rất sớm.