Cuốn sổ ghi lại thời khắc hy sinh của liệt sĩ Nguyễn Minh Công

Chỉ rộng khoảng 10cm, dài 17cm, với chiếc bìa tận dụng từ một cuốn lịch tay nhân dân năm 1967, sổ tay của liệt sĩ Nguyễn Minh Công thoạt nhìn giản dị như bao cuốn sổ cán bộ, chiến sĩ từng mang theo giữa chiến trường.

Nhưng hơn nửa thế kỷ sau ngày người chủ hy sinh, 5 trang cuối vẫn còn in những vết máu và những dòng chữ viết vội trong giây phút sinh tử. Từ một cuốn sổ công tác bình thường, hiện vật đã trở thành chứng tích đặc biệt về cuộc sống, lý tưởng và khí tiết của người cán bộ chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Cuối năm 1987, trong một chuyến công tác tại Viện Bảo tàng Quân đội (nay là Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam), Đại tá Phạm Đức Đại, khi ấy là Giám đốc Bảo tàng, có nói với tôi (Lê Vinh, cán bộ Bảo tàng Quân khu 5): “Đồng chí về xem lại trong Bảo tàng Quân khu 5 có một cuốn sổ tay chỉ nhỏ bằng ba ngón tay, nhưng là hiện vật rất quý. Những trang ghi trong đó đã thấm máu của một liệt sĩ, Chính trị viên Tiểu đoàn Pháo binh thuộc Mặt trận Quảng Đà. Năm 1969, tôi là phái viên của Tổng cục Chính trị vào công tác và trực tiếp sưu tầm, đưa về”.

Lần theo thông tin ấy, tôi tìm thấy cuốn sổ trong nhóm hiện vật chưa hoàn chỉnh hồ sơ đăng ký, kiểm kê tại Bảo tàng Quân khu 5. Sau đó, hiện vật được xác minh, bổ sung hồ sơ.

Cuốn sổ gồm 76 tờ (152 trang) giấy kẻ ngang. Trong đó, 43 trang đã được ghi chép kín bằng nét chữ ngay ngắn, cẩn thận. Nội dung chủ yếu phản ánh hoạt động công tác đảng, công tác chính trị của người Chính trị viên. Các ghi chú phục vụ sinh hoạt, hội họp, triển khai nhiệm vụ và những ghi chép cá nhân phản ánh nhịp làm việc thường ngày của một cán bộ chính trị luôn mang theo nhiệm vụ bên mình giữa chiến trường bom đạn.

Thế nhưng, giá trị của cuốn sổ không chỉ nằm ở những trang ghi chép ấy. Điểm đặc biệt của cuốn sổ là 5 trang cuối cùng. Là cán bộ nghiên cứu về hiện vật bảo tàng, mặc dù đã tiếp xúc biết bao di vật, kỷ vật của các anh hùng, liệt sĩ, nhưng tôi không thể kìm được sự xúc động khi lật từng trang cuối cuốn sổ. Đó là những dòng bút được viết trong những khoảnh khắc cuối cùng của người chiến sĩ Quân Giải phóng anh hùng.

Trang đầu cuốn sổ tay của liệt sĩ Nguyễn Minh Công

Qua xác minh tại Phòng Chính sách Quân khu 5 và từ lời kể của cựu chiến binh là đồng đội liệt sĩ, được biết liệt sĩ Nguyễn Minh Công sinh năm 1932, quê tại xã Nghi Hợp, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An (nay là xã Đông Lộc, tỉnh Nghệ An). Đồng chí Nguyễn Minh Công nhập ngũ tháng 5/1950, sớm trưởng thành trong quân ngũ và đến đầu năm 1969 giữ cương vị Đại úy, Chính trị viên Tiểu đoàn Pháo binh 577, Mặt trận Quảng Đà.

Ngày 23/4/1969, trên đường đi công tác trên tuyến Tý Xé - Quế Sơn, đồng chí bị kẻ địch phục kích, bắn trọng thương. Dù bị thương nặng, đồng chí vẫn chiến đấu vượt khỏi vòng vây, nhưng không còn đủ sức trở về đơn vị. Giữa vùng rừng núi hoang vắng, biết mình khó có thể sống sót, đồng chí đã chôn giấu tài liệu an toàn rồi lấy chính cuốn sổ công tác luôn mang theo bên mình để viết những lời cuối cùng gửi gắm cho đồng đội.

Những trang ghi chép tình hình chiến đấu trong cuốn sổ của liệt sĩ Nguyễn Minh Công.

Nét chữ ở 5 trang cuối không còn ngay ngắn như những trang trước. Các dòng chữ nghiêng lệch, đứt quãng. Nhiều chỗ nhòe đi bởi máu còn thấm trên giấy. Chính sự thay đổi ấy đã ghi lại chân thực những giây phút cuối cùng của người cán bộ chính trị trong cuộc giằng co giữa sự sống và cái chết: Giờ phút này tôi phải hy sinh sớm quá Đảng ơi. Tôi hy sinh, chúc các đồng chí ở lại khỏe. Tôi tiếc chưa góp trọn vẹn cuộc đời cho Đảng. Các đồng chí thân mến, tôi là Công đây, tôi bị thương nặng có thể hy sinh. Tôi rất tiếc đời tôi còn trẻ chưa hiến dâng gì nhiều cho Đảng đã hy sinh. Tôi chết, chúc các đồng chí ở lại phấn đấu đánh Mỹ toàn thắng. Nằm giữa vùng hoang vắng có thể bị giặc bắt, song tôi sẽ giữ khí tiết đến cùng các đồng chí ạ. Còn 6000đ các đồng chí bỏ vào quỹ chung của đơn vị.

Trong thời khắc biết mình khó có cơ hội trở về, đồng chí Nguyễn Minh Công không nhắc đến nỗi đau của bản thân, cũng không nói về những mất mát riêng. Điều khiến anh day dứt nhất lại là chưa kịp cống hiến nhiều hơn cho Đảng và cách mạng. Đó không phải lời nói khẩu hiệu, mà là tiếng lòng bật lên tự nhiên trong khoảnh khắc cuối cùng của một người đã gửi trọn tuổi xuân cho độc lập, tự do của Tổ quốc. 

Những trang viết cuối còn loang vết máu.

Đặc biệt, trong những dòng di nguyện ấy có một chi tiết rất nhỏ mà lay động: “Còn 6000đ các đồng chí bỏ vào quỹ chung của đơn vị”. Giữa lúc cận kề cái chết, người cán bộ vẫn không quên nhắc lại khoản tiền của tập thể. Chi tiết tưởng chừng giản đơn ấy lại cho thấy ý thức trách nhiệm, sự liêm khiết và tinh thần đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cá nhân hiện ra không ồn ào, mà qua một lời dặn ngắn ngủi. Chính từ những điều bình dị, thiêng liêng ấy, chân dung người lính “Bộ đội Cụ Hồ” trở nên gần gũi và cao đẹp.

Nếu những trang đầu của cuốn sổ ghi lại công việc thường nhật của cán bộ chính trị trên chiến trường Quảng Đà thì 5 trang cuối đã lưu giữ chân dung tinh thần của chính người cầm bút. Từ những ghi chép về công tác hằng ngày đến những lời nhắn gửi trước lúc hy sinh, cuốn sổ phản ánh sự thống nhất giữa trách nhiệm, lý tưởng và hành động của người chiến sĩ cách mạng. Không có ranh giới nào giữa công việc, niềm tin và cuộc đời của người lính. Tất cả đều hướng về nhiệm vụ, về đồng đội và ước mơ về ngày toàn thắng của dân tộc.

Ngày nay, cuốn sổ tay của liệt sĩ Nguyễn Minh Công được lưu giữ, bảo quản cẩn trọng tại Bảo tàng Quân khu 5. Giá trị của hiện vật không chỉ ở những vết máu còn in trên giấy hay lời di nguyện cuối cùng, mà còn ở khả năng kể lại chân thực một cuộc đời người lính. Đó là minh chứng về sự kiên trung với Đảng, tinh thần trách nhiệm, sự liêm khiết và khí tiết của thế hệ người đi trước xuyên suốt trong các cuộc chiến tranh giải phóng./.