Đá Bàn – nơi đứng chân giữa những năm kháng chiến
Từ những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, Đá Bàn đã được xây dựng thành căn cứ địa quan trọng của tỉnh và các huyện phía Bắc Khánh Hòa. Với địa hình hiểm trở, quân và dân nơi đây đã nhiều lần đối mặt với các cuộc càn quét quy mô lớn, kiên cường giữ vững căn cứ và trở thành chỗ dựa cho phong trào kháng chiến.
Căn cứ địa Đá Bàn được hình thành từ thời kháng chiến chống thực dân Pháp. Theo lời kể của ông Phạm Hữu Trí, người từng làm giao liên tại căn cứ địa Đá Bàn thời kháng chiến chống Mỹ, năm 1950, do căn cứ địa Hòn Hèo dễ bị cô lập, Tỉnh ủy chủ trương chuyển các cơ quan của tỉnh và huyện Ninh Hòa lên khu vực Đá Bàn, xây dựng nơi đây thành căn cứ của tỉnh và hai huyện Bắc Khánh gồm Vạn Ninh và Ninh Hòa.
Đá Bàn là vùng thung lũng trải dài hàng chục cây số, bốn bề có núi bao bọc. Ngay sau khi được xây dựng, căn cứ không chỉ là nơi đứng chân của các cơ quan lãnh đạo mà còn đảm nhiệm nhiệm vụ tăng gia sản xuất, tự giải quyết một phần lương thực tại chỗ.
Trong những năm chiến tranh, quân và dân Đá Bàn thường xuyên phải đối mặt với các cuộc càn quét, tập kích của địch. Địch vừa tăng cường quân số, củng cố các đồn giáp ranh, tạo thành vành đai cứ điểm bao vây căn cứ, vừa tập trung bộ binh tổ chức những cuộc càn quét vào khu vực trung tâm.
Đồn Lạc Minh được xây dựng thành một cứ điểm kiên cố, án ngữ cửa ngõ căn cứ Đá Bàn. Từ tháng 4 đến tháng 11-1952, địch liên tục mở 3 đợt tấn công quy mô lớn nhằm tiêu diệt và phá hủy căn cứ. Tuy nhiên, bằng nhiều phương thức đánh địch linh hoạt, quân ta đã đẩy lùi các cuộc tiến công, đồng thời tiếp tục củng cố căn cứ địa.
Đá Bàn từ đó trở thành chỗ dựa quan trọng cho phong trào kháng chiến của tỉnh và các địa phương phía Bắc Khánh Hòa, duy trì vị trí này cho đến khi cuộc kháng chiến chống Pháp kết thúc thắng lợi năm 1954.
Những trận đánh và những năm tháng giữ căn cứ ấy đã đặt nền móng để Đá Bàn tiếp tục phát huy vai trò trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, trở thành một địa bàn gắn với nhiều dấu mốc quan trọng của lịch sử cách mạng Khánh Hòa
