“Đại đội trưởng chặn đầu, đại đội trưởng khóa đuôi” – người trinh sát xuất sắc trên chiến trường Quảng Đà
Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trần Dưỡng là một trong những chiến sĩ trinh sát tiêu biểu của chiến trường Quảng Nam – Đà Nẵng trong kháng chiến chống Mỹ. Ông sinh năm 1940 tại Duy Xuyên, Quảng Nam. Tuổi thơ của Trần Dưỡng gắn với những mất mát do chiến tranh: từ nhỏ ông đã mồ côi, phải đi chăn trâu thuê; năm 13 tuổi tham gia làm giao liên cho cách mạng, đến năm 19 tuổi vào chiến khu làm trinh sát. 25 tuổi, ông được tuyên dương Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Trong chiến tranh, trinh sát là lực lượng thường phải đi trước, thâm nhập vào những nơi địch kiểm soát chặt chẽ để nắm tình hình, phát hiện mục tiêu và chuẩn bị cho các đơn vị tác chiến. Với Trần Dưỡng, nhiệm vụ ấy đòi hỏi không chỉ lòng dũng cảm mà còn sự bình tĩnh, khả năng phán đoán và nghệ thuật cải trang, tiếp cận mục tiêu. Báo Quân đội nhân dân từng giới thiệu tấm gương của ông qua bài viết với tên gọi “Đại đội trưởng chặn đầu, đại đội trưởng khóa đuôi”, cho thấy dấu ấn nổi bật của ông trong hoạt động trinh sát và chiến đấu.
Trận Lộc Quý năm 1963 – “một thắng bốn mươi”
Một trong những trận đánh tiêu biểu nhất trong cuộc đời chiến đấu của Trần Dưỡng diễn ra năm 1963 tại xã Lộc Quý, huyện Đại Lộc, Quảng Nam. Đây là thời điểm chính quyền Sài Gòn tổ chức bầu cử trên toàn miền Nam và huy động lực lượng lớn để bảo vệ điểm bầu cử tại Lộc Quý. Theo lời kể được Báo Người Lao Động đăng lại, lực lượng đối phương tại đây có hơn 120 tay súng, gồm dân vệ, bảo an, tổng đoàn và cảnh sát.
Trước tình hình đó, một tổ trinh sát gồm Trần Dưỡng, Trần Tum và Nguyễn Tú được giao nhiệm vụ phá cuộc bầu cử và đánh vào lực lượng bảo vệ. Khoảng 1 giờ sáng, ba chiến sĩ bí mật đột nhập trụ sở xã. Trần Dưỡng và Trần Tum ẩn trong tủ hồ sơ, còn Nguyễn Tú bố trí bên ngoài. Họ kiên nhẫn chờ đến thời điểm đối phương tập trung đông nhất.
Khoảng 7 giờ sáng, khi cuộc bầu cử bắt đầu, Trần Dưỡng và Trần Tum bất ngờ xuất hiện, nổ súng vào nhóm chỉ huy và cảnh sát. Đòn đánh bất ngờ khiến lực lượng đối phương rối loạn. Sau đó, tổ trinh sát nhanh chóng thu tài liệu, hòa vào đám đông để rút ra ngoài. Khi bị bao vây, ba người dựa vào địa hình lũy tre, ruộng và những khu vực dân cư để vừa chiến đấu vừa tìm đường thoát. Sau hơn một giờ, cả tổ vượt qua vòng vây an toàn. Theo nguồn tư liệu này, hơn 40 quân đối phương bị tiêu diệt hoặc bị thương, hàng trăm người dân dự lễ vẫn được bảo đảm an toàn và tổ trinh sát thu được 6 khẩu súng cùng một số tài liệu.
Từ người trinh sát đến người chỉ huy
Sau những năm tháng chiến đấu ở cơ sở, Trần Dưỡng tiếp tục trưởng thành trong quân đội. Đến giữa những năm chiến tranh, ông giữ chức Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 32 trinh sát Quân khu 5, mang quân hàm đại úy; về sau ông công tác tại Phòng Quân báo Quân khu 5 và nghỉ hưu năm 1984 với quân hàm trung tá.
Tiểu đoàn Trinh sát 32 được thành lập ngày 20-12-1960 tại Liên khu 5 và sau đó tham gia nhiều hoạt động chiến đấu quan trọng trên chiến trường miền Trung – Tây Nguyên, trong đó có giai đoạn đánh bại các cuộc phản công chiến lược mùa khô 1966-1967, tham gia Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 và cuộc đấu tranh chống chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh”.
Điểm nổi bật trong phong cách chiến đấu của Trần Dưỡng là điều nghiên kỹ, táo bạo khi hành động nhưng rất thận trọng trong tổ chức rút lui. Những người từng chiến đấu cùng ông xem ông như một hình mẫu của người lính trinh sát Quảng Đà. Chính khả năng thâm nhập sâu, nắm chắc tình hình và lựa chọn đúng thời cơ đã giúp các tổ trinh sát hoàn thành nhiều nhiệm vụ khó khăn.
Một người lính và một cuộc đời nhiều mất mát
Đằng sau những chiến công là một tuổi trẻ đầy đau thương. Trong một lần được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trần Dưỡng kể rằng mẹ và em ông bị giặc Pháp bắn chết khi ông còn nhỏ; sau này cha ông cũng bị chính quyền Ngô Đình Diệm sát hại tại vụ Vĩnh Trinh. Ông trở thành người không còn thân nhân ruột thịt. Nghe câu chuyện ấy, Bác Hồ đã động viên: “Bây giờ cha mẹ của cháu là Đảng, còn anh em của cháu là đồng đội, đồng chí.”
Câu nói ấy có lẽ cũng phản ánh một phần cuộc đời Trần Dưỡng: tuổi trẻ của ông gắn với chiến khu, đồng đội và những nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm. Từ một cậu bé sớm chịu mất mát, ông trở thành người chiến sĩ trinh sát, rồi người chỉ huy, dành phần lớn cuộc đời cho chiến trường.
Câu chuyện thời hoa lửa của Trần Dưỡng không chỉ là câu chuyện về một trận đánh “một thắng bốn mươi”. Đó là câu chuyện về bản lĩnh của người lính trinh sát: biết đi sâu vào nơi nguy hiểm, biết lấy trí tuệ và sự mưu trí để khắc phục chênh lệch lực lượng, đồng thời luôn đặt nhiệm vụ và sự an toàn của đồng đội, nhân dân lên hàng đầu. Từ chiến trường Quảng Đà, hình ảnh Trần Dưỡng trở thành một biểu tượng đẹp của nghệ thuật trinh sát và tinh thần chiến đấu của quân dân Khu 5 trong kháng chiến chống Mỹ.
