Đại tá Nguyễn Tiến Sâm – người phi công bay qua điểm nổ và dấu ấn với ngành hàng không Việt Nam

Trong lịch sử Không quân nhân dân Việt Nam, Đại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Tiến Sâm là một trong những phi công chiến đấu tiêu biểu, gắn liền với những trận không chiến ác liệt trên bầu trời miền Bắc trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Ông không chỉ được biết đến là người phi công dũng cảm, mưu trí, từng bắn rơi nhiều máy bay Mỹ, mà còn là cán bộ quân đội, cán bộ ngành giao thông vận tải có nhiều đóng góp quan trọng cho sự phát triển của hàng không Việt Nam sau chiến tranh.

Nguyễn Tiến Sâm sinh năm 1946, quê ở xã Đông Mỹ, huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội. Ông là người dân tộc Kinh, nhập ngũ tháng 6 năm 1965. Từ một chàng trai Hà Nội đang ở tuổi thanh xuân, ông bước vào quân ngũ trong thời điểm cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn ngày càng ác liệt. Cùng năm 1965, ông được cử sang Krasnodar, Liên Xô, học phi công chiến đấu. Đây là bước ngoặt quan trọng, đưa ông đến với bầu trời, với những chiếc MiG-21 và với nhiệm vụ thiêng liêng bảo vệ vùng trời Tổ quốc.

Sau thời gian học tập ở Liên Xô, Nguyễn Tiến Sâm trở về nước, trở thành phi công chiến đấu thuộc lực lượng Không quân nhân dân Việt Nam. Khi được tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ông là trung úy, trung đội trưởng thuộc Đại đội 3 máy bay MiG-21, Trung đoàn 927, Sư đoàn 371, Bộ Tư lệnh Phòng không - Không quân, là đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam. Ở tuổi đời còn rất trẻ, ông đã thể hiện bản lĩnh vững vàng, kỹ thuật điêu luyện và tinh thần chiến đấu quả cảm của người lính không quân.

Giai đoạn từ ngày 5 tháng 7 đến ngày 5 tháng 10 năm 1972 là thời kỳ ghi dấu những chiến công đặc biệt của Nguyễn Tiến Sâm. Trong khoảng thời gian ngắn ấy, ông tham gia 6 trận đánh, phóng 9 quả tên lửa và bắn rơi 5 máy bay Mỹ. Bên cạnh đó, ông còn yểm hộ cho biên đội bắn rơi thêm 5 máy bay khác. Những con số ấy cho thấy hiệu suất chiến đấu rất cao, đồng thời phản ánh sự bình tĩnh, quyết đoán và khả năng xử lý tình huống xuất sắc của một phi công MiG-21 trong điều kiện không chiến vô cùng khốc liệt.

Trận đánh ngày 5 tháng 7 năm 1972 trên vùng trời Hà Bắc là một trong những trận tiêu biểu nhất trong cuộc đời chiến đấu của ông. Khi biên đội phát hiện máy bay địch ở cự ly khoảng 20 km, Nguyễn Tiến Sâm nhanh chóng tăng tốc độ, tăng độ cao và tổ chức tiến công. Lúc đó, máy bay địch cũng phát hiện máy bay ta, lập tức tách đội hình thành nhiều tốp nhỏ để đối phó. Trước tình huống biến đổi nhanh, ông bình tĩnh phân công số 2 đánh một tốp, còn mình trực tiếp tiến công một tốp khác. Chỉ với một quả tên lửa, ông hạ một chiếc F-4.

Điều đặc biệt là do máy bay địch nổ quá gần, máy bay của Nguyễn Tiến Sâm bị rung mạnh và tắt máy. Trong tình huống nguy hiểm như vậy, thông thường phi công có thể phải nhảy dù để bảo toàn tính mạng. Nhưng với bản lĩnh, kinh nghiệm và sự bình tĩnh hiếm có, ông đã xử lý chính xác, cho động cơ nổ lại và điều khiển máy bay hạ cánh an toàn. Trận đánh này không chỉ thể hiện lòng dũng cảm, mà còn cho thấy phẩm chất của một phi công chiến đấu biết làm chủ kỹ thuật, làm chủ tình huống và làm chủ chính mình trước ranh giới sinh tử.

Ngày 29 tháng 7 năm 1972, trên vùng trời Lạng Sơn, Nguyễn Tiến Sâm tiếp tục lập công trong một tình thế vô cùng bất lợi. Khi đó, địch có khoảng 20 máy bay, bay ở nhiều hướng, nhiều tầng, chiếm thế có lợi hơn ta. Trước đội hình đông và phức tạp của đối phương, ông vẫn mưu trí, dũng cảm xông thẳng vào đội hình địch, chọn thời cơ thích hợp và bắn rơi một chiếc. Trận đánh cho thấy sự táo bạo, khả năng phán đoán nhanh và tinh thần quyết chiến của người phi công Việt Nam trước kẻ thù có ưu thế về số lượng và phương tiện.

Ngày 12 tháng 9 năm 1972, trên vùng trời Hà Bắc, Nguyễn Tiến Sâm chỉ huy biên đội tiến công vào đội hình 8 chiếc F-4 đang yểm hộ cho nhau rất chặt chẽ. Đó là đội hình khó đánh, đòi hỏi phi công phải vừa bình tĩnh, vừa táo bạo, đồng thời phối hợp chính xác với đồng đội. Khi vào đến tầm bắn, Nguyễn Tiến Sâm và phi công số 2 cùng nổ súng, tiêu diệt 2 máy bay địch. Đây là một minh chứng cho nghệ thuật hiệp đồng trong không chiến, trong đó vai trò chỉ huy biên đội của ông được thể hiện rõ nét.

Những chiến công của Nguyễn Tiến Sâm không phải là kết quả của sự liều lĩnh đơn thuần, mà là sự kết hợp giữa lòng dũng cảm, trí tuệ, kỹ thuật bay điêu luyện và tinh thần kỷ luật nghiêm ngặt. Trong buồng lái MiG-21, mỗi quyết định chỉ diễn ra trong tích tắc nhưng có thể quyết định thắng bại, sống còn. Nguyễn Tiến Sâm đã nhiều lần chứng minh khả năng chớp thời cơ, đánh gần, đánh hiểm, xử lý chính xác trong những tình huống mà ranh giới giữa chiến thắng và hy sinh chỉ cách nhau rất mong manh.

Với thành tích chiến đấu xuất sắc, ông được tặng thưởng 1 Huân chương Chiến công hạng Nhất, 1 Huân chương Chiến công hạng Nhì, 1 Huân chương Chiến công hạng Ba và nhiều lần được tặng Huy hiệu Bác Hồ. Ngày 11 tháng 1 năm 1973, Nguyễn Tiến Sâm được Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Danh hiệu cao quý ấy là sự ghi nhận xứng đáng đối với lòng quả cảm, tài năng và những đóng góp đặc biệt của ông trong cuộc chiến đấu bảo vệ bầu trời miền Bắc.

Sau chiến tranh, Nguyễn Tiến Sâm tiếp tục học tập, rèn luyện và đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng. Ông tốt nghiệp Học viện Bộ Tổng Tham mưu Quân đội Liên Xô mang tên Voroshilov và Học viện Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam. Những năm tháng đào tạo ở các học viện quân sự lớn đã giúp ông hệ thống hóa kinh nghiệm chiến đấu, nâng cao trình độ chỉ huy, tham mưu và quản lý, đáp ứng yêu cầu xây dựng lực lượng Không quân trong thời kỳ mới.

Năm 1989, Đại tá Nguyễn Tiến Sâm giữ chức Tham mưu trưởng Quân chủng Không quân. Trên cương vị này, ông tiếp tục đóng góp vào công tác tham mưu, huấn luyện, xây dựng lực lượng và nâng cao chất lượng sẵn sàng chiến đấu của Không quân nhân dân Việt Nam. Từ một phi công trực tiếp chiến đấu, ông trở thành cán bộ chỉ huy, tham mưu cấp quân chủng, mang những kinh nghiệm quý báu từ buồng lái và chiến trường vào công tác xây dựng lực lượng.

Năm 1998, Nguyễn Tiến Sâm chuyển ngành và nhậm chức Cục trưởng Cục Hàng không dân dụng Việt Nam. Đây là bước chuyển từ lĩnh vực quân sự sang quản lý hàng không dân dụng, nhưng vẫn gắn với bầu trời, với kỹ thuật bay, với an toàn hàng không và với trách nhiệm phục vụ đất nước. Từ tháng 10 năm 2002 đến tháng 1 năm 2007, ông giữ chức Thứ trưởng Bộ Giao thông Vận tải kiêm Cục trưởng Cục Hàng không dân dụng Việt Nam. Trên cương vị mới, ông tiếp tục đóng góp cho sự phát triển của ngành hàng không Việt Nam trong giai đoạn đổi mới, hội nhập và hiện đại hóa.

Điểm đáng quý ở Nguyễn Tiến Sâm là dù ở môi trường quân đội hay dân sự, ông vẫn giữ phẩm chất của người lính: kỷ luật, trách nhiệm, chắc chắn và tận tụy. Nếu trong chiến tranh, ông góp phần bảo vệ bầu trời Tổ quốc bằng những trận không chiến dũng cảm, thì trong thời bình, ông góp sức xây dựng ngành hàng không dân dụng, phục vụ nhu cầu đi lại, giao lưu và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Cả hai chặng đường ấy đều cho thấy một điểm chung: ông luôn gắn cuộc đời mình với bầu trời Việt Nam.

Năm 2007, Nguyễn Tiến Sâm nghỉ hưu theo chế độ. Sau nhiều thập kỷ công tác, từ phi công chiến đấu, cán bộ chỉ huy quân chủng đến lãnh đạo ngành hàng không dân dụng, ông để lại dấu ấn của một con người từng trải, có bản lĩnh và có nhiều cống hiến. Sự nghiệp của ông là hành trình nối dài từ chiến tranh đến hòa bình, từ nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc đến nhiệm vụ xây dựng đất nước.

Anh hùng Nguyễn Tiến Sâm qua đời vào ngày 21 tháng 8 năm 2019, để lại niềm tiếc thương đối với gia đình, đồng đội, đồng chí và những người từng biết đến ông. Tên tuổi ông gắn với thế hệ phi công MiG-21 anh hùng, những người đã chiến đấu trong điều kiện vô cùng ác liệt, đối đầu với lực lượng không quân hiện đại của Mỹ và góp phần làm nên những chiến thắng vẻ vang của Không quân nhân dân Việt Nam.

Cuộc đời Đại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Tiến Sâm là câu chuyện đẹp về một con người chọn bầu trời làm lẽ sống. Từ những trận không chiến khốc liệt năm 1972 đến công tác xây dựng ngành hàng không dân dụng sau này, ông luôn thể hiện tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm. Ông là biểu tượng của lòng dũng cảm, trí tuệ, sự bình tĩnh và niềm tin chiến thắng của người phi công Việt Nam.

Nhắc đến Nguyễn Tiến Sâm là nhắc đến hình ảnh người phi công “bay qua điểm nổ”, người đã đối mặt với hiểm nguy ngay trong khoảnh khắc máy bay địch bốc cháy, nhưng vẫn bình tĩnh đưa máy bay trở về an toàn. Hình ảnh ấy không chỉ là một chiến công quân sự, mà còn là biểu tượng cho bản lĩnh Việt Nam: trong thử thách khốc liệt nhất vẫn giữ được sự tỉnh táo, trong hiểm nguy lớn nhất vẫn tìm được con đường trở về, trong chiến tranh vẫn hướng đến ngày hòa bình và dựng xây.