ĐẠI TÁ PHẠM NGỌC THẢO - NGƯỜI CHIẾN SĨ PHẢI GIẤU CẢ LÒNG TRUNG THÀNH

Câu chuyện Hoa Lửa về Đại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ Phạm Ngọc Thảo

Có những người lính ra trận phải giấu tên.

Có những chiến sĩ tình báo phải giấu nghề nghiệp.

Nhưng trong lịch sử chiến tranh cách mạng Việt Nam, có một con người đã phải làm một việc còn khó khăn hơn thế:

Ông phải giấu cả lòng trung thành của mình.

Suốt nhiều năm, ông mặc quân phục của một quân đội đối địch.

Mang cấp hàm của họ.

Ngồi trong những căn phòng quyền lực của họ.

Được giao những chức vụ quan trọng.

Được những người đứng đầu chính quyền Sài Gòn tin dùng.

Trước mắt đồng đội cách mạng, có lúc ông cũng không thể giải thích mình là ai.

Trước mắt đối phương, ông càng không được phép để lộ dù chỉ một dấu hiệu.

Một bước sai có thể là cái chết.

Một ánh mắt nghi ngờ có thể làm đổ vỡ cả nhiệm vụ.

Một câu nói không đúng lúc có thể khiến hàng chục năm hoạt động tan thành mây khói.

Người ấy là Phạm Ngọc Thảo.

Một trong những nhà tình báo hành động đặc biệt nhất của cách mạng Việt Nam.

Một con người mà cuộc đời thật về sau trở thành nguồn cảm hứng để xây dựng hình tượng Nguyễn Thành Luân trong Ván bài lật ngửa.

Nhưng nếu chỉ gọi cuộc đời Phạm Ngọc Thảo là một “ván bài”, có lẽ vẫn chưa đủ.

Bởi trong ván bài ấy, thứ ông đặt xuống không phải tiền bạc.

Không phải danh vọng.

Không phải quyền lực.

Mà là chính mạng sống, danh dự và cả khả năng một ngày nào đó được người đời hiểu đúng về mình.

1. Lá thư năm 1949

Ngày 27 tháng 1 năm 1949, người thanh niên Phạm Ngọc Thảo viết một lá thư gửi bà Phạm Thị Nhiệm – người sau này trở thành vợ ông.

Trong lá thư riêng tư ấy có một câu rất ngắn:

“Có gì bằng một sự hy sinh tuyệt đối cho dân tộc, cho nhân loại”.

Khi viết những dòng ấy, có lẽ Phạm Ngọc Thảo chưa thể hình dung hết con đường mà mình sẽ phải đi.

Nhưng gần hai mươi năm sau nhìn lại, câu chữ ấy gần như trở thành một lời báo trước về cả cuộc đời ông.

Phạm Ngọc Thảo sinh ngày 14 tháng 2 năm 1922, trong một gia đình trí thức khá giả ở Nam Bộ. Cha ông là một kỹ sư trắc địa; nhiều anh chị em được học hành thành đạt. Bản thân ông hoàn toàn có điều kiện để lựa chọn một cuộc sống khác. Thế nhưng tháng 8 năm 1945, ông tham gia giành chính quyền tại Sài Gòn. Khi thực dân Pháp trở lại xâm lược Nam Bộ, ông từ bỏ quốc tịch Pháp và đi theo kháng chiến.

Đầu năm 1946, Phạm Ngọc Thảo được cử ra Bắc học khóa đầu tiên của Trường Võ bị Trần Quốc Tuấn.

Sau khi tốt nghiệp, ông trở lại chiến trường Nam Bộ.

Cuối năm 1947, ông được giao làm Trưởng phòng Mật vụ Nam Bộ. Năm 1949, ông chuyển sang chỉ huy Tiểu đoàn 410, một đơn vị chủ lực của Khu 9, trực tiếp tham gia chiến đấu trong kháng chiến chống Pháp.

Nếu cuộc đời tiếp tục theo đường thẳng ấy, Phạm Ngọc Thảo có thể sẽ trở thành một cán bộ quân đội như nhiều đồng chí cùng thời.

Nhưng năm 1954, lịch sử đặt trước mặt ông một con đường hoàn toàn khác.

Một con đường không có quân phục cách mạng.

Không có đơn vị.

Không có đồng đội bên cạnh.

Và gần như không có quyền được nói mình là ai.

2. Một nhiệm vụ chưa từng có tiền lệ

Sau Hiệp định Genève năm 1954, phần lớn cán bộ kháng chiến tập kết ra Bắc.

Phạm Ngọc Thảo thì ở lại.

Theo tài liệu của Quân đội nhân dân, ông nhận sự chỉ đạo trực tiếp của đồng chí Lê Duẩn về việc thâm nhập sâu vào bộ máy chính quyền Sài Gòn, tiến tới những vị trí trọng yếu và hoạt động đơn tuyến, nhằm phục vụ yêu cầu chiến lược của cách mạng. Nhiệm vụ của ông khác với kiểu tình báo thu thập tài liệu thông thường: ông được giao tác động trực tiếp vào nội bộ đối phương, khai thác mâu thuẫn, làm rối loạn và suy yếu bộ máy ấy từ bên trong.

Đó là một nhiệm vụ mà cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt sau này đánh giá là đặc biệt, chưa từng có tiền lệ.

Hãy thử hình dung sự cô độc của người nhận nhiệm vụ ấy.

Một người cộng sản phải bước vào hàng ngũ chống cộng.

Một cán bộ kháng chiến phải chứng minh mình trung thành với chính quyền mà mình có nhiệm vụ làm suy yếu.

Muốn thực hiện được nhiệm vụ, ông không thể chỉ “đóng vai”.

Ông phải sống thật đến mức đối phương tin ông là người của họ.

Phải giỏi đến mức họ trọng dụng.

Phải bản lĩnh đến mức được bước vào những nơi quyền lực nhất.

Và phải kín đáo đến mức ngay cả nhiều người cùng chiến tuyến cũng không biết thân phận thật của mình.

Phạm Ngọc Thảo bước vào cuộc chiến ấy một mình.

Không chiến hào.

Không tiếng súng báo hiệu trận đánh bắt đầu.

Chiến trường của ông là những cuộc họp, những mối quan hệ, những mệnh lệnh hành chính, những cuộc đấu đá chính trị và những căn phòng nơi số phận của rất nhiều con người được quyết định.

Đó là một kiểu chiến đấu mà đôi khi người chiến sĩ phải chấp nhận điều đau đớn nhất:

được kẻ thù tin tưởng nhưng có thể bị chính đồng đội mình nghi ngờ.

3. Đi thật sâu vào hàng ngũ đối phương

Phạm Ngọc Thảo đã làm được điều tưởng như không thể.

Năm 1956, ông được chính quyền Việt Nam Cộng hòa phong Đại úy và giao chức vụ trong bộ máy bảo an ở Vĩnh Long.

Năm 1957, ông được đề bạt Thiếu tá, làm việc tại Sở Nghiên cứu chính trị - xã hội thuộc Phủ Tổng thống.

Sau đó ông được bổ nhiệm làm Tỉnh trưởng Kiến Hòa, tức Bến Tre ngày nay.

Từ một người từng cầm quân chống Pháp, Phạm Ngọc Thảo giờ trở thành một cán bộ cao cấp trong bộ máy chính quyền Sài Gòn.

Càng lên cao, ông càng tiến gần mục tiêu.

Nhưng cũng càng tiến gần cái chết.

Bởi bất kỳ sơ suất nào cũng có thể khiến quá khứ của ông bị đào lại.

Trong thời gian giữ chức Tỉnh trưởng Kiến Hòa, Phạm Ngọc Thảo đã sử dụng chính quyền hạn của mình để hạn chế thiệt hại cho lực lượng cách mạng. Theo hồ sơ được công bố, ông cung cấp thông tin về các cuộc hành quân, tìm cách ngăn chặn hoặc chuyển hướng những cuộc càn quét lớn; đồng thời tìm cách đưa nhiều đơn vị quân sự được điều tới đàn áp phong trào cách mạng ra khỏi địa bàn.

Một trong những việc đặc biệt nhất là ông đã cho hơn 2.000 tù chính trị được trả tự do, trong số đó có những người sau này tiếp tục giữ những vị trí quan trọng trong cách mạng.

Hãy hình dung nghịch lý ấy.

Bên ngoài, người ký quyết định là một tỉnh trưởng của chính quyền Sài Gòn.

Nhưng phía sau quyết định ấy lại là một người đang tìm mọi cách giữ lại lực lượng cho cách mạng.

Bộ quân phục vẫn là bộ quân phục ấy.

Chức danh vẫn là chức danh ấy.

Chỉ có điều trong trái tim người mặc nó tồn tại một lời thề mà không ai được phép biết.

4. Người bị cả hai phía nhìn bằng ánh mắt nghi ngờ

Công việc tình báo vốn đã cô độc.

Công việc của Phạm Ngọc Thảo còn khắc nghiệt hơn.

Bởi ông hoạt động đơn tuyến và đi quá sâu vào bộ máy đối phương.

Có thời điểm, chính những hoạt động điều hành được thực hiện quá khéo khiến một số cơ sở cách mạng tại địa phương cũng không hiểu ông thực sự là ai. Tài liệu của Tổng cục II sau này cho biết có lúc ông đứng trước nguy cơ bị chính lực lượng cách mạng hiểu nhầm, trong khi phía chính quyền Sài Gòn cũng bắt đầu đặt câu hỏi về lòng trung thành của ông.

Đó có lẽ là một trong những thử thách khó hình dung nhất đối với một con người.

Nếu một người lính ngoài chiến hào hy sinh, đồng đội biết anh chiến đấu vì ai.

Nếu một người cán bộ bị bắt, ít nhất trong lòng anh vẫn biết phía sau còn có tổ chức và đồng chí.

Còn Phạm Ngọc Thảo phải sống trong một thế giới nơi rất ít người có thể biết sự thật.

Ông không thể đứng lên thanh minh:

“Tôi là người của cách mạng.”

Bởi chỉ một câu ấy thôi sẽ phá hủy tất cả.

Ông phải chịu đựng.

Tiếp tục đóng vai.

Tiếp tục đi sâu.

Tiếp tục làm cho kẻ thù tin mình.

Và tiếp tục chấp nhận khả năng rằng nếu một ngày ngã xuống, có thể người đời vẫn nghĩ ông thuộc về phía bên kia.

Đó là cái giá khủng khiếp của nghề tình báo.

Hy sinh không chỉ là chấp nhận mất mạng.

Đôi khi, hy sinh còn là chấp nhận mất cả quyền được người khác hiểu đúng về mình.

5. Không chỉ lấy tin – mà làm rung chuyển cả một chính quyền

Phạm Ngọc Thảo không phải mẫu điệp viên chủ yếu bí mật lấy tài liệu rồi chuyển về căn cứ.

Nhiệm vụ của ông thuộc lĩnh vực mà những người trong ngành gọi là “tình báo hành động”.

Ông phải tác động.

Phải tạo ra biến động.

Phải khai thác những mâu thuẫn vốn đã tồn tại giữa các phe phái trong chính quyền Sài Gòn để khiến bộ máy ấy thêm bất ổn.

Nhà tình báo Phạm Xuân Ẩn sau này từng nhận xét rằng nhiệm vụ của Phạm Ngọc Thảo khác với nhiệm vụ của mình và nguy hiểm hơn rất nhiều, bởi Phạm Ngọc Thảo phải trực tiếp tham gia tạo ra sự mất ổn định trong chính quyền đối phương.

Đầu thập niên 1960, chính trường Sài Gòn liên tục chìm trong những cuộc tranh giành quyền lực.

Phạm Ngọc Thảo bước vào chính giữa những mâu thuẫn ấy.

Ông tham gia hoặc tác động tới những kế hoạch đảo chính, tranh thủ các phe phái, kết nối những sĩ quan bất mãn và biến những bất đồng trong nội bộ chính quyền thành những cuộc khủng hoảng thực sự. Các tài liệu của Quân đội nhân dân đánh giá những hoạt động đó đã góp phần làm rung chuyển chính trường Sài Gòn trong giai đoạn 1963-1965.

Đỉnh điểm là ngày 19 tháng 2 năm 1965.

Phạm Ngọc Thảo xuất hiện công khai giữa Sài Gòn trong bộ quân phục đại tá của quân đội Việt Nam Cộng hòa, trực tiếp tham gia chỉ huy một cuộc binh biến chống Nguyễn Khánh.

Những bức ảnh của báo chí quốc tế ngày hôm ấy ghi lại hình ảnh ông giữa xe tăng, binh sĩ và các phóng viên.

Một con người bí mật suốt nhiều năm bỗng xuất hiện giữa tâm điểm của cả chính trường.

Nhưng không ai trong số những người đang chụp ảnh ông hiểu được bí mật lớn nhất:

người đại tá đang đứng trước họ thực chất là một chiến sĩ cách mạng hoạt động sâu trong lòng đối phương.

Cuộc đảo chính không đạt được mục tiêu ban đầu.

Nhưng Nguyễn Khánh sau đó cũng bị loại khỏi quyền lực và phải rời khỏi miền Nam. Phạm Ngọc Thảo bị chính quyền truy nã và sau đó bị tòa án quân sự kết án tử hình vắng mặt.

Từ thời điểm ấy, con đường phía trước gần như chỉ còn một hướng:

cái chết.

6. Khi tấm màn bắt đầu khép lại

Sau cuộc binh biến, Phạm Ngọc Thảo phải lẩn trốn.

Đối phương săn lùng ông.

Tiền thưởng được treo.

Những mạng lưới an ninh tìm mọi cách lần theo dấu vết.

Nhưng ông không rời khỏi trận địa.

Theo những tài liệu sau này được công bố, ngay cả cơ quan tình báo Mỹ cũng theo dõi rất sát hoạt động của Phạm Ngọc Thảo. Một điện mật của CIA tháng 6 năm 1965 cho thấy phía Mỹ nhận thức rất rõ rằng rất khó dùng tiền bạc, đe dọa hay ngay cả án tử hình để khiến ông từ bỏ những hoạt động đang gây bất ổn cho chính quyền Sài Gòn.

Điều đáng chú ý là:

họ biết ông nguy hiểm, nhưng vẫn chưa biết đầy đủ ông thực sự là ai.

Đó có lẽ là thắng lợi cuối cùng của một người làm tình báo.

Suốt một hành trình dài, ông đã khiến đối phương truy lùng mình vì những gì mình làm, nhưng chưa thể chứng minh được căn nguyên sâu xa nhất:

ông là một cán bộ cách mạng.

Một đảng viên cộng sản.

Một người đã bước vào hàng ngũ họ từ đầu với một nhiệm vụ khác.

7. Ngày 17 tháng 7 năm 1965

Giữa tháng 7 năm 1965, Phạm Ngọc Thảo bị bắt.

Ông bị tra tấn rất nặng.

Nhưng những tài liệu chính thức được công bố sau này đều thống nhất ở một điểm:

ông không khuất phục.

Không khai ra tổ chức.

Không làm lộ những người liên quan.

Không để những năm tháng hoạt động bí mật kết thúc bằng sự phản bội.

Ngày 17 tháng 7 năm 1965, Phạm Ngọc Thảo bị sát hại.

Ông mới 43 tuổi.

Bốn mươi ba tuổi.

Một người đã sống gần nửa cuộc đời trong những thân phận khác nhau.

Người chiến sĩ chống Pháp.

Người chỉ huy tiểu đoàn.

Người làm tình báo.

Viên sĩ quan của chính quyền Sài Gòn.

Tỉnh trưởng.

Nhà báo.

Đại tá.

Người tổ chức đảo chính.

Kẻ bị truy nã.

Và phía sau tất cả những danh xưng ấy chỉ có một con người:

một chiến sĩ cách mạng giữ lời thề của mình đến phút cuối cùng.

Điều đặc biệt là khi Phạm Ngọc Thảo chết, phía đối phương vẫn chưa biết đầy đủ sự thật về ông. Tài liệu của Quân đội nhân dân nhấn mạnh rằng dù bị tra tấn đến chết, thân phận một cán bộ tình báo chiến lược và đảng viên cộng sản của ông vẫn không bị khuất phục mà lộ ra qua lời khai.

Vậy là người chiến sĩ ấy đã thực hiện trọn vẹn điều khó khăn nhất của nghề tình báo:

mang bí mật xuống tận mộ.

8. Một người mang quân hàm của hai phía

Cuộc đời Phạm Ngọc Thảo có một nghịch lý gần như chưa từng có.

Trong hàng ngũ quân đội Việt Nam Cộng hòa, ông từng mang quân hàm Đại tá.

Sau ngày đất nước thống nhất, Phạm Ngọc Thảo được Nhà nước Việt Nam truy phong quân hàm Đại tá, công nhận là liệt sĩ và truy tặng nhiều phần thưởng cao quý.

Một đồng đội sau này từng gọi ông là một người đại tá của hai quân đội đối nghịch nhau trong cùng một cuộc chiến.

Nhưng thực ra, Phạm Ngọc Thảo chưa bao giờ có hai lòng trung thành.

Ông có thể mang hai bộ quân phục.

Có thể đứng dưới hai hệ thống cấp bậc.

Có thể xuất hiện trước công chúng bằng một thân phận hoàn toàn khác.

Nhưng từ đầu đến cuối, ông chỉ có một lựa chọn.

Lựa chọn ấy đã được viết từ năm 1949:

hy sinh cho dân tộc.

Ba mươi năm sau khi ông mất, ngày 30 tháng 8 năm 1995, Chủ tịch nước truy tặng liệt sĩ Phạm Ngọc Thảo danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vì những thành tích đặc biệt xuất sắc trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Đến lúc ấy, người chiến sĩ từng phải giấu thân phận của mình cuối cùng đã được gọi đúng tên.

9. Người anh hùng không có quyền được giải thích

Có lẽ điều làm câu chuyện Phạm Ngọc Thảo trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở những chiến công.

Mà nằm ở cái giá của những chiến công ấy.

Ông không thể nhận lời khen khi hoàn thành nhiệm vụ.

Không thể đứng giữa đồng đội để kể mình đã làm gì.

Không thể công khai giải thích khi bị nghi ngờ.

Thậm chí ông không biết liệu sau khi mình chết, bí mật ấy có bao giờ được nói ra hay không.

Có những người chiến đấu cần lòng dũng cảm để đối diện với đạn bom.

Phạm Ngọc Thảo cần một dạng dũng cảm khác:

dũng cảm chịu đựng sự cô độc.

Dũng cảm sống trong một thân phận không phải con người thật của mình.

Dũng cảm bắt tay với những người mà trong lòng mình đang chống lại.

Dũng cảm bước vào những căn phòng mà chỉ cần một người nhận ra sự thật là tất cả chấm hết.

Và có lẽ khó nhất:

dũng cảm chấp nhận bị hiểu lầm mà không được phép thanh minh.

Đó là sự hy sinh mà những người sống trong hòa bình hôm nay rất khó hình dung hết.

10. “Có gì bằng một sự hy sinh tuyệt đối…”

Chúng ta hãy quay trở lại lá thư năm 1949.

Khi ấy Phạm Ngọc Thảo chưa phải một nhân vật khiến CIA phải theo dõi.

Chưa phải tỉnh trưởng.

Chưa phải đại tá.

Chưa đứng giữa những chiếc xe tăng ở Sài Gòn.

Chưa bị kết án tử hình.

Ông chỉ là một người thanh niên đang viết thư cho người con gái mình yêu.

Và trong lá thư ấy, ông viết:

“Có gì bằng một sự hy sinh tuyệt đối cho dân tộc, cho nhân loại”.

Mười sáu năm sau, ông thực sự đã đi đến tận cùng của câu nói ấy.

Ông hy sinh mạng sống.

Nhưng trước đó, ông còn hy sinh nhiều thứ khác.

Một cuộc sống bình thường.

Sự an toàn của gia đình.

Quyền được sống bên những người mình yêu thương.

Quyền được công khai đứng trong hàng ngũ của mình.

Và thậm chí cả quyền được người đời biết rằng mình đang làm một việc có ích cho đất nước.

Phạm Ngọc Thảo đã chấp nhận tất cả.

11. Hoa nở trong nơi không có ánh sáng

Khi nói về những người anh hùng, chúng ta thường hình dung ánh sáng.

Lá cờ.

Chiến thắng.

Tiếng reo hò.

Nhưng thế giới của người chiến sĩ tình báo lại hoàn toàn khác.

Ở đó, chiến công càng lớn đôi khi càng phải giấu kín.

Người chiến thắng không được bước lên nhận phần thưởng.

Người lập công không được để lại tên.

Và đôi khi, ngay cả khi nằm xuống, họ vẫn phải tiếp tục im lặng.

Phạm Ngọc Thảo là một người như thế.

Ông chiến đấu trong vùng tối.

Nhưng mục đích cuối cùng lại là để đất nước đi tới một ngày có ánh sáng của hòa bình.

Ngày 30 tháng 4 năm 1975, đất nước thống nhất.

Phạm Ngọc Thảo không có mặt để chứng kiến ngày ấy.

Ông đã nằm xuống trước đó gần mười năm.

Nhưng trong thắng lợi chung ấy có phần đóng góp của những con người đã làm cho bộ máy đối phương phải liên tục đối diện với khủng hoảng, mâu thuẫn và bất ổn từ chính bên trong nó. Những tài liệu của Quân đội nhân dân đánh giá các hoạt động của Phạm Ngọc Thảo đã góp phần bảo vệ lực lượng cách mạng và làm rung chuyển chính trường Sài Gòn trong một giai đoạn đặc biệt của cuộc chiến.

Hôm nay, chúng ta kể lại câu chuyện Phạm Ngọc Thảo khi không còn phải giữ bí mật về ông nữa.

Có thể gọi ông bằng đúng danh xưng:

Đại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ Phạm Ngọc Thảo.

Có thể nói ông là một chiến sĩ tình báo chiến lược của cách mạng.

Có thể kể về những nhiệm vụ mà khi còn sống chính ông không được phép kể.

Đó cũng là một điều mà lịch sử cuối cùng đã trả lại cho người chiến sĩ:

tên thật của sự hy sinh.

Nếu “Hoa Lửa” là câu chuyện về những con người đã đem phần đẹp nhất của cuộc đời mình dâng cho đất nước, thì Phạm Ngọc Thảo là một bông hoa rất khác.

Một bông hoa phải nở trong bóng tối.

Không được khoe sắc.

Không được gọi tên.

Không được để người khác biết mình thuộc về khu vườn nào.

Suốt nhiều năm, ông phải đứng giữa một thế giới không thuộc về mình.

Mang một bộ quân phục không nói lên trái tim mình.

Mang một cấp bậc không nói lên lý tưởng mình.

Và sống giữa những con người mà chỉ một phút mất cảnh giác cũng có thể lấy mạng ông.

Nhưng bên dưới tất cả những lớp vỏ ấy, có một điều chưa từng thay đổi:

lòng trung thành với Tổ quốc.

Ngày 17 tháng 7 năm 1965, Phạm Ngọc Thảo nằm xuống.

Người chiến sĩ ấy đã không kịp nhìn thấy ngày đất nước thống nhất.

Nhưng ông đã giữ được điều cần giữ đến tận giây phút cuối cùng:

bí mật của nhiệm vụ và lời thề của một người cách mạng.

Ba mươi năm sau, Tổ quốc gọi đúng tên ông.

Và hôm nay, hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, câu chuyện ấy vẫn nhắc chúng ta rằng:

Có những sự hy sinh rất dễ nhìn thấy.

Và cũng có những sự hy sinh diễn ra trong im lặng đến mức suốt một thời gian dài, chẳng ai biết để mà nói lời cảm ơn.

Phạm Ngọc Thảo thuộc về những con người như thế.

Một người đã phải giấu tên.
Giấu nhiệm vụ.
Giấu đồng đội.
Và gần như giấu cả cuộc đời mình.

Nhưng có một điều ông chưa bao giờ giấu được trước lịch sử:

tình yêu dành cho Tổ quốc.

Đó chính là đóa Hoa Lửa mang tên

PHẠM NGỌC THẢO.