Cụ Huỳnh Thúc Kháng – bậc đại sĩ phu một lòng đi theo cách mạng
Năm 1876, tại huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam, Huỳnh Thúc Kháng ra đời trong một gia đình nhà nho nghèo nhưng nổi tiếng khoa bảng. Là một trong những người đỗ đạt cao nhất của triều Nguyễn (Tiến sĩ khoa Giáp Thìn 1904), cụ không chọn con đường làm quan hưởng lộc mà cùng với Phan Chu Trinh, Trần Quý Cáp khởi xướng phong trào Duy Tân, vận động nhân dân cắt tóc ngắn, mặc áo ngắn, học chữ Quốc ngữ, bài trừ hủ tục. Năm 1908, cụ bị thực dân Pháp bắt giam, đày ra Côn Đảo suốt 13 năm ròng rã. Chốn ngục tù hà khắc không làm sờn lòng bậc đại sĩ phu, cụ vẫn ung dung làm thơ, dịch sách, giữ vững khí tiết của một kẻ sĩ nặng lòng với vận mệnh non sông.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, trân trọng tài năng, đức độ và tinh thần dân tộc của cụ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đích thân gửi thư mời cụ ra thủ đô Hà Nội tham gia Chính phủ. Dù tuổi đã cao, cụ Huỳnh vẫn nhận lời, giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Đầu năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang thăm Pháp để đàm phán, Người đã trao lại trọng trách Quyền Chủ tịch nước cho cụ Huỳnh Thúc Kháng với lời dặn dò lịch sử: "Dĩ bất biến, ứng vạn biến". Bằng uy tín sâu rộng, sự cứng rắn và mưu lược, cụ đã lèo lái con thuyền đất nước vượt qua thời khắc "ngàn cân treo sợi tóc", đập tan các âm mưu phá hoại của thực dân Pháp và bọn phản động tay sai, giữ vững thành quả cách mạng.
Khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ, cụ được cử làm Đặc phái viên của Chính phủ đi kinh lý miền Trung để động viên quân dân kháng chiến. Tháng 4/1947, trên đường đi công tác, cụ lâm trọng bệnh và qua đời tại huyện Nghĩa Hành, tỉnh Quảng Ngãi ở tuổi 71. Lời trăng trối cuối cùng của cụ: "Chúc Hồ Chủ tịch sống lâu muôn tuổi. Chúc đồng bào ta kiên quyết kháng chiến đến cùng" đã trở thành mệnh lệnh thiêng liêng. Cụ Huỳnh Thúc Kháng là hiện thân rực rỡ nhất của tinh thần đại đoàn kết dân tộc, một trí thức Nho học uyên bác đã đặt lợi ích của Tổ quốc lên trên mọi ý thức hệ cá nhân.
