Đại tá Trần Văn Mười – Câu chuyện người chỉ huy kể về chiến dịch Đường 5 và những ngày chiến đấu ở Phú Yên

Nhiều năm sau ngày đất nước thống nhất, khi nhắc lại mùa xuân năm 1975, Đại tá Trần Văn Mười vẫn nhớ rất rõ những ngày chiến trường Phú Yên căng như dây đàn. Trong trí nhớ của ông, trận Đường 5 không chỉ là một trận đánh lớn. Đó là những ngày người lính phải vừa chạy đua với thời gian, vừa đọc từng dấu hiệu nhỏ của địch, vừa quyết định thật nhanh trong một thế trận mà chỉ cần phán đoán sai, cả cơ hội giải phóng quê hương có thể trôi qua.

Tháng 3 năm 1975, sau thất bại ở Buôn Ma Thuột, cục diện chiến trường Tây Nguyên thay đổi từng ngày. Địch rơi vào thế bị động. Chúng tìm cách rút lực lượng từ Tây Nguyên về duyên hải miền Trung để bảo toàn quân, củng cố lại tuyến phòng thủ ven biển. Với Phú Yên, điều đó có nghĩa là một khối quân địch rất lớn có thể tràn xuống từ phía tây, theo các trục đường hiểm yếu, rồi tìm đường về Tuy Hòa. Nếu để chúng rút lui an toàn, chiến trường Phú Yên sẽ phải đối mặt với một lực lượng địch còn rất mạnh. Nhưng nếu chặn được, thời cơ giải phóng quê hương sẽ mở ra rất nhanh.

Lúc ấy, Đại tá Trần Văn Mười là Trưởng Ban Tác chiến Tỉnh đội Phú Yên. Công việc của ông không phải chỉ là cầm bản đồ và chờ mệnh lệnh. Ông cùng đồng đội phải theo sát từng chuyển động của địch: chúng tăng quân ở đâu, bảo vệ đoạn đường nào, công binh đưa vật liệu đi hướng nào, pháo binh dịch chuyển ra sao, thông tin vô tuyến nói điều gì. Giữa chiến tranh, có những dấu hiệu tưởng như rời rạc, nhưng nếu ghép lại đúng, có thể thấy được ý đồ thật của đối phương.

Trong ký ức của ông Mười, những ngày ấy, Sở chỉ huy tiền phương Phú Yên làm việc trong áp lực rất lớn. Địch không còn ở thế bình thường; chúng đang tìm đường thoát. Một đội quân khi tháo chạy có thể rối loạn, nhưng cũng có thể rất liều lĩnh. Chúng có xe tăng, pháo binh, máy bay yểm trợ và còn khả năng phản kích dữ dội. Trong khi đó, lực lượng địa phương của ta không nhiều. Muốn đánh thắng, không thể đánh theo cách đối đầu đơn giản. Phải chọn đúng nơi, đúng lúc, đánh vào điểm yếu nhất của cuộc rút lui.

Tại cuộc họp Sở chỉ huy tiền phương ở núi Hương ngày 18 tháng 3, câu hỏi lớn đặt ra là: địch sẽ rút theo hướng nào? Nếu phán đoán sai, lực lượng ta sẽ bị phân tán; nếu chậm một nhịp, địch có thể vượt qua. Khi được giao nắm lại tình hình và tham mưu phương án đánh địch, ông Mười báo cáo những dấu hiệu mà trinh sát và thông tin kỹ thuật đã thu được. Địch có nhiều biểu hiện tăng cường bảo vệ Đường 5, nhất là đoạn từ cầu Tổng lên Hòn Kén. Khu vực Thành Hội, đoạn sông Nhau, có địa thế thuận lợi để địch bắc cầu phao vượt sông Ba. Những nguồn tin vô tuyến thu được cũng cho thấy địch có khả năng rút về Phú Lâm theo hướng Đường 5.

Từ những dấu hiệu ấy, phương án đánh địch rút lui trên Đường 5 được thống nhất. Đó không phải là quyết định dễ dàng. Bởi khi chọn Đường 5, lực lượng ta phải nhanh chóng hình thành thế trận chốt giữ, chia cắt, đánh ngăn chặn trên một địa bàn rộng, trong điều kiện quân số và hỏa lực đều hạn chế hơn địch. Nhưng thời cơ không chờ ai. Chiến trường đang chuyển động rất nhanh, và người chỉ huy phải dám tin vào nhận định của mình.

Từ ngày 19 tháng 3, các cứ điểm quanh Đường 5 như Cầu Cháy, Hòn Sặc, Hòn Kén, Núi Tranh bắt đầu trở thành những điểm nóng. Đường 5 vốn là con đường nối từ phía tây xuống đồng bằng, nay trở thành chiếc cổ chai trong cuộc rút quân của địch. Trên bản đồ, đó là những đoạn đường, cây cầu, con dốc. Nhưng với người lính ngoài trận địa, đó là nơi bom đạn nổ suốt ngày đêm, nơi từng tiểu đội phải bám chốt, từng tổ chiến đấu phải giữ vị trí đến cùng.

Đại tá Trần Văn Mười nhớ rõ thời điểm địch bắt đầu đổ xuống. Chúng cho xe tăng đi đầu, vừa dò đường vừa uy hiếp. Sau lưng là đội hình rút lui kéo dài, lẫn trong đó là quân lính, xe cộ, vũ khí, phương tiện. Địch muốn dùng hỏa lực mạnh để mở đường, nhưng chúng đã lọt vào thế trận mà ta chuẩn bị. Khi những chiếc xe tăng đi đầu bị đánh, đội hình phía sau rối lại. Đường rút vốn đã gấp gáp nay càng trở nên hỗn loạn. Từ thế chủ động rút lui, địch dần bị ép vào thế bị chặn, bị chia cắt, bị đánh liên tục.

Những ngày sau đó là chuỗi ngày ác liệt. Địch cho pháo và máy bay đánh vào các mục tiêu của ta, tổ chức nhiều mũi tiến công để mở đường. Chúng cố từ đông đánh lên, từ tây đánh xuống, tìm cách cứu đội hình đang bị kẹt. Nhưng các đơn vị của ta vẫn bám trận địa, đánh chặn, chia cắt, tiêu hao sinh lực địch. Với người làm tác chiến như ông Mười, mỗi tin báo đưa về đều rất nặng. Một vị trí giữ được hay mất, một mũi địch bị chặn hay lọt qua, một đơn vị ta còn liên lạc được hay không, tất cả đều ảnh hưởng đến toàn cục.

Trong những giờ phút căng thẳng ấy, có một chi tiết mà ông Mười kể lại như một khoảnh khắc không thể quên. Khi tình hình địch trên Đường 5 đã nguy ngập, Tư lệnh Quân đoàn 2 của phía bên kia là Phạm Văn Phú liên lạc qua máy PRC25, đòi gặp chỉ huy cao nhất của ta. Ông Mười được lệnh nói chuyện. Phía bên kia đề nghị ngừng bắn để dân di tản về Tuy Hòa. Ông Mười đáp lại dứt khoát rằng họ đã thất bại, tốt nhất là hạ vũ khí, kéo cờ trắng đầu hàng.

Nhưng người lính từng trải trận mạc hiểu rằng trong chiến tranh, lời nói qua máy vô tuyến không bao giờ chỉ là lời nói. Cuộc điện đàm ấy có thể là cách địch kéo dài thời gian và tìm vị trí Sở chỉ huy của ta. Vì vậy, ngay sau khi kết thúc liên lạc, cán bộ ta nhanh chóng rời khỏi vị trí. Chỉ khoảng mười phút sau, địch ném bom xăng xuống đúng nơi vừa diễn ra cuộc điện đàm. Nếu chậm hơn một chút, hậu quả sẽ rất nặng nề. Ký ức ấy cho thấy sự khốc liệt của chiến trường: cái chết có khi chỉ cách người lính vài phút, thậm chí chỉ cách một quyết định rời vị trí đúng lúc.

Đến ngày 24 và 25 tháng 3, thế trận của địch trên Đường 5 cơ bản bị đập vỡ. Quân ta tiếp tục tiến công, chia cắt, tiêu diệt và bắt sống nhiều quân địch, thu giữ nhiều phương tiện. Cuộc rút lui từ Tây Nguyên về duyên hải miền Trung, vốn được địch tính toán để bảo toàn lực lượng, đã trở thành một thất bại nặng nề. Với quân và dân Phú Yên, chiến thắng Đường 5 không chỉ là một trận thắng quân sự. Nó làm tan ý định co cụm, phản kích của địch, mở đường cho khí thế tiến công giải phóng Tuy Hòa và toàn tỉnh Phú Yên.

Nhưng trong lời kể của Đại tá Trần Văn Mười, chiến thắng ấy không hiện lên như một dòng thành tích khô khan. Nó hiện lên bằng những đêm thức trắng bên bản đồ, những tin trinh sát đưa về trong vội vã, những tiếng máy vô tuyến rè rè giữa núi rừng, những bước chân rút khỏi Sở chỉ huy ngay trước trận bom xăng, và cả hình ảnh đồng đội bám trận địa trong mưa bom, pháo địch. Ông kể về chiến thắng, nhưng phía sau chiến thắng là biết bao hiểm nguy, mất mát và những con người không kịp nhắc tên.

Sau trận Đường 5, thế trận giải phóng Phú Yên mở ra nhanh chóng. Sáng ngày 1 tháng 4 năm 1975, lực lượng vũ trang Phú Yên phối hợp với bộ đội chủ lực tiến công giải phóng Tuy Hòa và toàn tỉnh. Với những người đã đi qua tháng 3 ấy, ngày giải phóng không đến một cách tình cờ. Nó được đổi bằng những quyết định táo bạo, bằng sự phán đoán đúng thời cơ, bằng những trận đánh chặn trên Đường 5 và bằng máu xương của biết bao cán bộ, chiến sĩ, nhân dân.

Năm mươi năm sau, khi nhắc lại những ngày chiến đấu gian khổ để giải phóng quê hương, Đại tá Trần Văn Mười vẫn không kể như một người muốn nhận công về mình. Ông kể như một người lính nhớ đồng đội, nhớ chiến trường, nhớ những giờ phút mà vận mệnh quê hương đặt lên vai cả một thế hệ. Câu chuyện của ông giúp người nghe hiểu rằng chiến thắng Đường 5 không chỉ nằm trong sách sử, không chỉ là tên một di tích hay một mốc thời gian. Đó là ký ức thật của những con người đã sống, đã chiến đấu, đã suýt chết và đã đi đến ngày toàn thắng bằng lòng dũng cảm, trí mưu và niềm tin mãnh liệt vào ngày quê hương được giải phóng.

Nguồn kiểm chứng: Đại tá Trần Văn Mười là nguyên Trưởng Ban Tác chiến Tỉnh đội Phú Yên năm 1975 và trực tiếp kể lại trận Đường 5; nguồn TTXVN/VietnamPlus nêu kế hoạch vượt sông Ba từ Đường 7 sang Đường 5 của địch bị trinh sát ta nắm được, các điểm Cầu Cháy, Hòn Sặc, Hòn Kén, Núi Tranh và kết quả chia cắt địch ngày 25/3/1975. Nguồn Tỉnh Đoàn Đắk Lắk ghi rõ vai trò tham mưu của ông Mười trong cuộc họp Sở chỉ huy tiền phương, thông tin về cầu phao, điện mật, cuộc liên lạc PRC25 với Phạm Văn Phú và tình tiết bom xăng rơi xuống vị trí vừa rời đi. Báo Nhân Dân xác nhận chiến thắng Đường 5 góp phần đập tan kế hoạch rút lui chiến lược của địch và tạo thuận lợi cho giải phóng Phú Yên ngày 1/4/1975.