Đại thần Trương Quốc Dụng—một nhân vật nổi tiếng thời nhà Nguyễn, tài kiêm văn võ, có nhiều đóng góp trong chính sự, văn hóa và quân sự.
Tiến sĩ Trương Quốc Dụng (1797–1864) là đại thần văn võ song toàn triều Nguyễn. Ông đỗ Tiến sĩ năm 1829, giữ chức Thượng thư Bộ Hình, tham gia biên soạn sử và chấn hưng lịch pháp. Ông là Thống đốc quân vụ và đã tử trận anh dũng tại Quảng Yên (1864).
Trương Quốc Dụng (tên chữ là Dĩ Hành, 1797–1864) là một vị quan đại thần, nhà văn, nhà sử học và nhà thiên văn học lừng danh dưới các triều vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức.
👶 Quá Trình Học Vấn và Quan Lộ
Quê quán: Ông sinh năm 1797 tại làng Phong Phú, nay thuộc xã Thạch Khê, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Ông xuất thân trong gia đình Nho học có truyền thống khoa bảng.
Khoa cử:
Thuở nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, chăm chỉ.
Dưới triều vua Minh Mạng, ông lần lượt đỗ Tú tài (1821), Cử nhân (1825), và đỗ Tiến sĩ khoa Kỷ Sửu (1829) khi mới 29 tuổi.
Sự nghiệp ban đầu: Bắt đầu làm quan từ năm 1830, ông được bổ nhiệm làm Tri phủ phủ Tân Bình (Gia Định), sau đó được điều về Kinh đô Huế làm Biên tu Viện Hàn lâm, rồi thăng dần đến chức Hình bộ Lang trung.
⚔️ Đóng Góp Quân Sự và Chính Sự
Trương Quốc Dụng là người đa tài, không chỉ giỏi văn chương mà còn có tài thao lược quân sự và quản lý hành chính.
Tham gia dẹp loạn: Năm 1833, ông được cử vào Gia Định, tham gia cùng Tham tán đại thần Trương Minh Giảng dẹp cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi và sau đó là đánh đuổi quân Xiêm La xâm lược (1833–1834), lập được nhiều công lớn.
Chức vụ cao: Sau đó, ông lần lượt trải qua nhiều chức vụ quan trọng tại triều đình: Án sát sứ Quảng Ngãi và Hưng Yên, Tả Thị lang các Bộ Lại, Hình, Công. Dưới thời vua Tự Đức, ông thăng làm Thượng thư Bộ Hình, sung chức Quốc sử quán Tổng tài.
Trình bày đại kế: Năm 1848, Trương Quốc Dụng dâng sớ trình bày bốn việc lớn, được vua Tự Đức khen ngợi và cho thi hành. Đó là: dè dặt tài dụng, thương xót việc hình ngục, tinh giảm sự tiêu phí vô ích, và sửa đổi thói tật của sĩ phu.
📚 Văn Hóa, Khoa Học và Sự Hy Sinh
Khoa học và Văn hóa: Ông là nhà sử học lớn đương thời, tham gia biên soạn bộ sử quan trọng Khâm định Việt sử thông giám cương mục. Đặc biệt, ông có công lớn trong việc chấn hưng lịch pháp Việt Nam khi kiêm coi Khâm thiên giám (cơ quan thiên văn). Tác phẩm chữ Hán nổi tiếng của ông là Thoái thực ký văn và tập thơ Trương Như Trung thi tập.
Tuẫn tiết vì nghĩa: Năm 1863, ông được thăng làm Hiệp biện Đại học sĩ và được giao chức Thống đốc quân vụ tại vùng Hải Yên (Quảng Ninh) để chống lại quân cướp biển và loạn đảng địa phương. Tháng 6 năm 1864, trong khi đang đốc suất quân đánh giặc, ông bị trúng đạn lạc và tử trận ngay trên chiến trường.
Vinh danh: Vua Tự Đức vô cùng tiếc thương, truy tặng ông hàm Đông các Đại học sĩ và cho thờ ở đền Trung Nghĩa (Huế).
