ĐẠI TƯỚNG, ANH HÙNG LỰC LƯỢNG VŨ TRANG NHÂN DÂN PHÙNG QUANG THANH

Có những con người mà tên tuổi gắn liền với một ngọn đồi không tên. Trên chiến trường Đường 9 - Nam Lào mùa xuân năm 1971, Điểm cao 535 chỉ là một mỏm đất trên bản đồ tác chiến, bộ đội quen gọi là "đồi Không Tên". Tại đây, giữa mưa bom bão đạn, một trung đội trưởng trẻ tuổi đã cùng đồng đội giữ vững trận địa, góp phần làm nên thắng lợi của cả chiến dịch. Người ấy là Phùng Quang Thanh, sau này là Đại tướng, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng.

Người con của liệt sĩ xin được cầm súng

Phùng Quang Thanh sinh ngày 2/2/1949 tại xã Thạch Đà, huyện Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc (nay thuộc thành phố Hà Nội). Cha ông là bí thư chi bộ xã. Năm 1951, người cha bị địch bắt khi đang hoạt động cách mạng, chịu mọi thủ đoạn tra tấn dã man nhưng vẫn một lòng trung thành với Đảng, với cách mạng, và đã hy sinh. Khi ấy, Phùng Quang Thanh mới hai tuổi. Ông là con một, lớn lên trong vòng tay của mẹ và bà.

Là con một của liệt sĩ, ông thuộc diện chính sách, bạn bè đều yên trí ông sẽ không phải nhập ngũ. Lần khám tuyển đầu tiên, ông đủ sức khỏe nhưng còn thiếu mấy tháng tuổi. Lần thứ hai, khi đã đủ tuổi, ban tuyển quân vẫn không nhận vì lý do chính sách. Ông lên huyện đội nộp đơn, hôm sau lại nộp thêm một lá đơn nữa. Đảng ủy xã gọi ông về, khuyên ông tiếp tục đi học và cho biết xã đã dự kiến giới thiệu ông đi học ở nước ngoài. Ông trả lời rằng, là thanh niên trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, ông muốn được trực tiếp cầm súng đánh giặc, và nếu cha còn sống, chắc cha cũng vui lòng. Tháng 7/1967, Phùng Quang Thanh nhập ngũ.

Trong buổi hành quân đầu tiên đi ngang qua làng, ông xin phép chính trị viên tiểu đoàn tạt vào nghĩa trang liệt sĩ của xã. Trước tấm bia "Tổ quốc ghi công", người tân binh đứng nghiêm, đưa tay lên vành mũ chào và nói khẽ: "Con sẽ xứng đáng với bố và các đồng chí của bố!".

Sau đó, theo đề nghị của chính mình, ông được chuyển từ tiểu đoàn bộ xuống làm chiến sĩ ở một đại đội chiến đấu. Từ tháng 3/1968, ông chiến đấu trong đội hình Đại đội 9, Tiểu đoàn 9, Trung đoàn 64, Sư đoàn 320. Ngày 11/6/1968, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam.

Người trinh sát hai lần bò vào trận địa địch

Năm 1968, trên chiến trường Quảng Trị, Phùng Quang Thanh làm nhiệm vụ trinh sát, nhiều lần cùng tổ vào tận căn cứ địch nắm tình hình, giúp cấp trên chỉ huy chiến đấu thắng lợi. Trận để lại cho ông ấn tượng sâu sắc nhất là trận tiêu diệt gọn một đại đội lính Mỹ trên điểm cao 250.

Lần ấy, ông được giao trinh sát một mũi. Lợi dụng cỏ tranh và cành khô, ông bò tới sát bãi trống nơi đại đội Mỹ đóng quân, đếm từng tên lính, từng loại súng. Đã lùi ra an toàn, nhưng nghĩ rằng chưa tìm được chỗ ở của bọn sĩ quan, ông lại bò vào lần thứ hai. Men theo các bụi cỏ tranh, ông phát hiện trên nắp một căn hầm có bao da máy ảnh, ống nhòm và mấy khẩu súng lục; phía sau là một cần ăng-ten bẻ gập xuống thấp. Đó chính là vị trí ban chỉ huy của địch. Ông lặng lẽ bò ra, mang toàn bộ tình hình về báo cáo đại đội trưởng.

Trận đánh diễn ra nhanh, gọn. Ban chỉ huy và phương tiện thông tin của địch bị đập nát ngay từ phút mở màn, địch không kịp gọi máy bay, pháo binh chi viện. Sau trận này, Phùng Quang Thanh được bình công loại một. Hai tháng sau, ông được cử làm tiểu đội trưởng, rồi lên chỉ huy trung đội.

Đường 9 - Nam Lào, mùa xuân năm 1971

Đầu năm 1971, địch mở cuộc hành quân "Lam Sơn 719" đánh ra Đường 9 - Nam Lào, hòng cắt đứt tuyến vận tải chiến lược của ta. Lữ đoàn dù 3 của quân đội Sài Gòn chiếm Điểm cao 543, lập căn cứ 31, khống chế Đường 16A, ngăn chủ lực ta tiến xuống Bản Đông. Nhiệm vụ tiêu diệt căn cứ 31 được giao cho Trung đoàn 64, Sư đoàn 320. Muốn đánh Điểm cao 543 thì phải giữ bằng được Điểm cao 535 bên cạnh, và địch cũng nhận ra điều đó.

Lúc này, Phùng Quang Thanh là Thượng sĩ, Trung đội trưởng Trung đội 1, Đại đội 9, Tiểu đoàn 9, Trung đoàn 64.

Thượng sĩ, Trung đội trưởng Phùng Quang Thanh (phía sau) chỉ mục tiêu cho chiến sĩ trung liên Bùi Đức Thành, năm 1971. Ảnh: Đức Toại (Báo Quân đội nhân dân).

Ngày 10 tháng 2: cuộc chạy đua giành mỏm 2

Ngày 10/2/1971, ông dẫn chín chiến sĩ chạy lên mỏm 2 của đồi Không Tên. Một đại đội địch có máy bay yểm trợ đã lên tới mỏm 3 và đang tìm cách tiến sang mỏm 2. Giữa hai mỏm chỉ cách nhau một cái yên ngựa. Bên nào chiếm được mỏm 2 trước, bên ấy sẽ nắm lợi thế.

Ông hô lớn: "Theo tôi, chạy!". Các chiến sĩ đạp lên cỏ tranh, cành khô, chạy ngược lên đỉnh đồi giữa tiếng bom đạn. Ai cũng mệt như đứt hơi, nhưng không một người nào chịu rớt lại phía sau. Khi tổ chiến đấu đã bố trí xong đội hình vòng cung trên mỏm 2, địch vẫn chưa hề hay biết.

Ông điều hai khẩu trung liên ra hai cánh để bắn quét chéo, rồi bò tới từng vị trí phổ biến cách đánh. Mệnh lệnh của ông ngắn gọn: phải chốt chặt nơi này cho tới chiều, dù địch đông đến mấy; phải tiết kiệm đạn, bắn trúng đích ngay từ viên đầu; và chỉ được bắn khi có lệnh.

Địch tiến đến cách 20 mét, rồi 10 mét, rồi 8 mét. Tiểu đội phó Hà Tiến Dần xin nổ súng, ông ra hiệu chờ thêm. Đúng thời điểm đã định, khẩu tiểu liên của Nguyễn Văn Khanh nổ trước; Hà Tiến Dần, Đặng Đình Mai lập tức bắn theo; khẩu trung liên của Hà Quang Lại quét mạnh. Những tên lính đi đầu gục xuống cách gờ công sự chưa đầy 5 mét. Đơn vị diệt 38 tên, đẩy lui nhiều đợt tiến công của địch; riêng Phùng Quang Thanh diệt 8 tên.

Ngày 11/2, Trung đoàn trưởng gửi tặng 10 điếu thuốc lá Trường Sơn. Ông đem chia cho mười người đã tham gia trận đánh. Mười người nhận, nhưng cả trung đội chuyền tay nhau cùng hút.

Ngày 13 tháng 2: mảnh pháo trong vai và 17 quả lựu đạn

Đêm 12 rạng sáng 13/2, pháo địch bắn dữ dội vào Điểm cao 535. Đến 10 giờ 30 phút, máy bay cường kích giội bom, trực thăng vũ trang bay thấp bắn phá phát quang đỉnh đồi, rồi trực thăng đổ quân xuống. Trung đoàn trưởng ra lệnh xuất kích ngay, đánh khi địch vừa đổ bộ, chưa kịp làm công sự.

Tiểu đoàn 9 bí mật xuất kích từ ba phía. Hướng Tây Bắc là hướng chủ yếu, do Đại đội 9 đảm nhiệm. Trung đội của Phùng Quang Thanh được lệnh chiếm ngay mỏm 1, vì mỏm này án ngữ đường tiến công sang mỏm 2. Trung đội vừa tiến được khoảng 300 mét thì một quả pháo địch rơi trúng đội hình. Tiểu đội trưởng Đức ngã xuống. Phùng Quang Thanh bị một mảnh pháo găm vào vai trái.

Cấp trên cho ông lui về tuyến sau, nhưng ông xin ở lại chiến đấu. Y tá Hướng cố định vết thương, băng treo cánh tay trái cho đỡ vướng. Ông bảo chiến sĩ Tuấn quay lại hầm Tiểu đội 5 lấy lựu đạn. Đồng đội đeo giúp 17 quả lựu đạn quanh người ông, rồi ông dẫn đầu đơn vị xông lên.

Mũi đi trước bị chặn lại bởi lưới lửa đại liên, trung liên của địch từ mép đồi bắn xuống. Ông dẫn tổ hỏa lực vòng sang bên trái, chỉ mục tiêu cho xạ thủ B40 và trung liên diệt khẩu đại liên, rồi hô bộ đội xung phong. Chiếm được mỏm 1, ông bắt một tên địch, khai thác tin, báo cáo chỉ huy đại đội, rồi lập tức dẫn trung đội phát triển tiến công sang mỏm 2.

Dưới làn đạn cối chi viện của Trung đoàn và Tiểu đoàn, người trung đội trưởng mang mảnh pháo trong vai dẫn trung đội đánh tạt sườn, chọc thủng cụm quân địch ở phía Bắc mỏm 2 rồi đánh lên. Riêng trung đội của ông diệt 37 tên, bắt sống 1 tên, thu 2 súng. Các mũi khác lần lượt làm chủ mỏm 3 và mỏm 4. Đến sẩm tối 13/2, tiểu đoàn dù 6 của địch bị Tiểu đoàn 9 tiêu diệt gọn.

Ngọn đồi không tên được giữ vững. Theo Trung tướng Khuất Duy Tiến, khi ấy là Trung đoàn trưởng Trung đoàn 64, nếu để mất Điểm cao 535, địch sẽ đánh xuống sở chỉ huy Tiểu đoàn 9 ngay phía dưới. Giữ được điểm cao này, ta có bàn đạp vững chắc để chiếm Điểm cao 543, xóa sổ căn cứ 31, bắt sống đại tá Nguyễn Văn Thọ, lữ đoàn trưởng lữ đoàn dù 3, và kiểm soát Đường 16A để chủ lực tiến xuống Bản Đông.

Trong cả Chiến dịch Đường 9 - Nam Lào, trung đội do Phùng Quang Thanh chỉ huy đã góp phần cùng tiểu đoàn tiêu diệt gọn một tiểu đoàn và một đại đội địch; riêng ông diệt 12 tên, bắt 1 tên, thu 1 súng.

Mảnh đạn để lại trong vai

Vết thương buộc ông phải rời trạm phẫu thuật để đi viện. Nhật ký của ông những ngày ấy không nói về đau đớn, chỉ nói về nỗi nhớ đơn vị. Ngày 25/2, ông ghi lại rằng một mảnh đạn vẫn còn nằm trong vai, nhưng nếu mổ lấy ra ngay thì không biết bao giờ mới trở lại đơn vị, nên ông quyết định cứ để nó nằm đó, "đánh xong hẵng hay". Hằng ngày, ông tìm việc để làm, rèn luyện lại đôi tay, mong được ra viện sớm.

Phùng Quang Thanh (bên phải) cùng chính trị viên Phạm Văn Mộc và chính trị viên phó Nguyễn Văn Phong bàn kế hoạch chiến đấu. Ảnh đăng trên Báo Quân đội nhân dân ngày 4/8/1971.

Ngày 17/3/1971, khi chiến dịch còn chưa kết thúc, ông đã trở về đơn vị cũ. Hai ngày sau, ông cùng cả đại đội lại giáp mặt quân địch trong một trận đánh mới.

Danh hiệu Anh hùng và chặng đường về sau

Sau chiến dịch, Thường vụ Đảng ủy Trung đoàn 64, gồm Trung đoàn trưởng Khuất Duy Tiến, Chính ủy Đặng Văn Trượng và Chủ nhiệm Chính trị Đinh Thế Mỹ, họp xét và đề nghị phong tặng danh hiệu Anh hùng cho Phùng Quang Thanh. Lý do được ghi nhận: dù đã bị thương, ông vẫn dũng cảm, kiên cường, mưu trí chỉ huy trung đội cùng các đơn vị của Tiểu đoàn 9 tiêu diệt gọn một tiểu đoàn dù thiện chiến, giữ vững Điểm cao 535.

Ngày 4/8/1971, Báo Quân đội nhân dân đăng bài "Người chỉ huy là dũng sĩ" của nhà báo Đức Toại viết về ông, trên trang nhất và gần trọn trang 3. Ngày 20/9/1971, Phùng Quang Thanh được Đảng, Nhà nước tuyên dương Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Trang nhất Báo Quân đội nhân dân ngày 4/8/1971 đăng bài "Người chỉ huy là dũng sĩ" của nhà báo Đức Toại. Ảnh: Báo Quân đội nhân dân.

Nhiều năm sau, khi đã là Đại tướng, ông vẫn nói về chiến công của mình một cách giản dị. Theo ông, vào chiến đấu thì cán bộ, đảng viên nào cũng xung phong, gương mẫu như vậy; và thế hệ của ông "không ai mong muốn đất nước có chiến tranh để mình trở thành anh hùng cả".

Trước khi được cử đi học, ông đã là Đại đội trưởng Đại đội 9. Từ tháng 11/1971, ông học tại Trường Sĩ quan Lục quân 1; từ tháng 8/1972, ông là Phó Tiểu đoàn trưởng, rồi Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 9. Từ người chỉ huy tiểu đoàn, ông lần lượt giữ các cương vị Trung đoàn trưởng Trung đoàn 64, hai lần Sư đoàn trưởng Sư đoàn 312, Cục trưởng Cục Tác chiến, Tư lệnh Quân khu 1, Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam kiêm Thứ trưởng Bộ Quốc phòng. Từ năm 2006 đến tháng 4/2016, ông là Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Bí thư Quân ủy Trung ương, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng. Tháng 7/2007, ông được thăng quân hàm Đại tướng. Ông được Đảng, Nhà nước tặng thưởng Huân chương Hồ Chí Minh cùng nhiều huân chương cao quý khác.

Đại tướng Phùng Quang Thanh (bên trái) tặng hoa chúc mừng Trung tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Khuất Duy Tiến, người Trung đoàn trưởng năm xưa. Ảnh tư liệu: Báo Quân đội nhân dân.

Đại tướng Phùng Quang Thanh từ trần lúc 3 giờ 45 phút ngày 11/9/2021 tại nhà riêng ở Hà Nội.

Lời kết

Chiến công của Phùng Quang Thanh không nằm ở những lời ngợi ca, mà ở những khoảnh khắc rất cụ thể: lần bò trở lại giữa trận địa địch để tìm cho ra hầm chỉ huy, cuộc chạy đua giành mỏm 2, mệnh lệnh chờ địch tới tám mét mới bắn, và 17 quả lựu đạn đeo quanh người khi mảnh pháo vẫn còn nằm trong vai.

Người con của liệt sĩ đã giữ trọn lời hứa trước tấm bia "Tổ quốc ghi công" năm nào: sống và chiến đấu xứng đáng với cha và các đồng chí của cha.

Nguồn tư liệu: (1) Tóm tắt tiểu sử Đại tướng Phùng Quang Thanh, Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV), 13/9/2021. (2) Đỗ Mạnh Cường (Đại tá, Tổng Biên tập Tạp chí Lịch sử quân sự), "Đại tướng Phùng Quang Thanh với những đóng góp trong xây dựng Quân đội và củng cố quốc phòng", Thông tấn xã Việt Nam (VietnamPlus), 14/9/2021. (3) Hoàng Hà ghi theo lời kể của Trung tướng, Anh hùng LLVTND Khuất Duy Tiến, "Trận chiến đồi Không Tên thể hiện phẩm chất anh hùng của đồng chí Phùng Quang Thanh", Báo Quân đội nhân dân, 14/9/2021. (4) Đức Toại, "Người chỉ huy là dũng sĩ", Báo Quân đội nhân dân ngày 4/8/1971, đăng lại kèm trích nhật ký của đồng chí Phùng Quang Thanh ngày 11/9/2021. (5) Lê Hiệp, "Tiểu sử đại tướng Phùng Quang Thanh", Báo Thanh Niên, 11/9/2021. Ảnh: Báo Quân đội nhân dân.

                                                            Tác giả: Đặng Thị Hà Tiên

                             Chi đoàn cơ quan Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Nghệ An