Đại tướng Hoàng Văn Thái: Nhà tham mưu kiệt xuất, vị tướng chiến trường nhân hậu

I. Thân thế và Tuổi trẻ (1915 – 1940)

Đại tướng Hoàng Văn Thái, tên khai sinh là Hoàng Văn Xiêm, sinh ngày 1 tháng 5 năm 1915 (một số tài liệu ghi năm 1917 do anh trai ông sinh năm 1915) tại làng An Khang, nay thuộc xã Tây An, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình. Cha ông là cụ Hoàng Văn Thuật, một thầy giáo dạy chữ Hán Nôm. Là người con thứ ba trong một gia đình nghèo có bảy anh chị em, Hoàng Văn Xiêm sớm bộc lộ tinh thần hiếu học. Tuy nhiên, do hoàn cảnh gia đình khó khăn, ông phải bỏ học từ năm 13 tuổi và làm nghề cắt tóc để kiếm sống.

Năm 15 tuổi, ông bắt đầu chịu ảnh hưởng sâu sắc từ phong trào Cộng sản. Để tập hợp thanh niên địa phương tham gia các hoạt động yêu nước, ông đã mở một lớp học nhạc. Chỉ sau vài tháng, lớp học này đã thu hút tới 170 thành viên và ông đảm nhiệm vai trò thư ký. Qua lớp học này, ông tổ chức rải truyền đơn chống thuế cao, đòi tự do dân chủ. Năm 18 tuổi, ông đi làm phu mỏ tại Hồng Gai (Quảng Ninh) và tích cực tham gia các phong trào đấu tranh chống lại sự áp bức của chủ mỏ trước khi quay trở lại quê hương vào năm 1936. Ông chính thức hoạt động cách mạng từ năm 1936 và được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương vào năm 1938, khi mới 23 tuổi.

Về đời tư, năm 1939, ông kết hôn với người vợ đầu tiên là bà Lương Thị Thanh Bình, một nhà hoạt động cách mạng cùng quê Thái Bình. Giữa năm 1940, ông bị thực dân Pháp bắt giam nhưng sau đó đã vượt ngục thành công nhờ sự giúp đỡ của vợ. Ông trốn lên Bắc Giang hoạt động dưới một tên giả để che mắt địch, khiến hai người mất liên lạc mãi cho đến năm 1946. Họ có với nhau 2 người con.

II. Hoạt động Cách mạng và Binh nghiệp trước năm 1945

Năm 1941, Mặt trận Việt Minh được thành lập, Hoàng Văn Xiêm trở thành chỉ huy tiểu đội Cứu quốc quân Bắc Sơn tại Lạng Sơn. Với bí danh Quốc Bình, ông cùng một số đồng chí được cử đi học quân sự tại Liễu Châu, Trung Quốc.

Cuối năm 1943, ông gặp Lãnh tụ Hồ Chí Minh tại Trung Quốc sau khi Người được chính quyền Tưởng Giới Thạch trả tự do. Sau khi tốt nghiệp quân sự, ông trở về nước hoạt động và đổi tên thành Hoàng Văn Thái (chữ "Thái" được lấy từ quê hương Thái Bình của ông, đồng thời mang ý nghĩa là bình an, hòa bình).

Ngày 22 tháng 12 năm 1944, ông là một trong 34 chiến sĩ đầu tiên tham gia thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân (tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam) dưới sự chỉ huy của đồng chí Võ Nguyên Giáp. Ông được phân công phụ trách tình báo, kế hoạch tác chiến, tuyên truyền và vận động. Chỉ một ngày trước khi đội được thành lập, ông đã sáng tác ca khúc cách mạng "Phất cờ Nam tiến", trở thành người nhạc sĩ đầu tiên của quân đội.

Tháng 3 năm 1945, ông chỉ huy một nhóm 100 thành viên tiến vào huyện Chợ Đồn xây dựng cơ sở cách mạng. Sau đó, theo lệnh của đồng chí Võ Nguyên Giáp, ông bàn giao địa bàn cho lực lượng Việt Minh địa phương để tiếp tục dẫn quân xuống Chợ Chu (Tuyên Quang) huấn luyện các đơn vị tự vệ và cán bộ chính trị.

Tháng 4 năm 1945, các lực lượng vũ trang hợp nhất thành Việt Nam Giải phóng quân. Lúc này, Trường Quân chính kháng Nhật được thành lập tại Tân Trào và Hoàng Văn Thái được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng đầu tiên để đào tạo cán bộ quân sự cho toàn quân.

III. Giai đoạn Kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 – 1954)

Sau Cách mạng Tháng Tám thành công, ngày 7 tháng 9 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra lệnh thành lập Bộ Tổng Tham mưu và bổ nhiệm Hoàng Văn Thái làm Tổng Tham mưu trưởng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam khi ông mới tròn 30 tuổi. Trên cương vị này, ông đã bắt tay vào xây dựng hệ thống tham mưu, tổ chức lực lượng vũ trang chính quy và dân quân tự vệ rộng khắp (đạt khoảng 1 triệu người vào cuối năm 1946) nhằm chuẩn bị cho cuộc kháng chiến dài kỳ.

Ngày 15 tháng 9 năm 1945, ông kết hôn với người vợ thứ hai là bà Đàm Thị Loan, một nữ sĩ quan người dân tộc Tày. Bà là một trong ba nữ chiến sĩ đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân và là người trong đội danh dự kéo lá cờ đỏ sao vàng tại Lễ Độc lập ngày 2 tháng 9 năm 1945 ở Quảng trường Ba Đình. Ông bà có với nhau 6 người con.

Trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến, ông cùng Tổng tư lệnh Võ Nguyên Giáp phê duyệt các kế hoạch tác chiến kìm chân quân Pháp của chỉ huy mặt trận Hà Nội Vương Thừa Vũ, góp phần vào chiến thắng "60 ngày đêm khói lửa". Tháng 11 năm 1947, ông trực tiếp chỉ huy mặt trận Hải Phòng. Khi Pháp tấn công căn cứ Việt Bắc trong Chiến dịch Operation Léa (1947), ông được cử làm chỉ huy mặt trận Đường số 3 và kiêm nhiệm Đại đoàn trưởng Đại đoàn Độc lập.

Tháng 1 năm 1948, ông được phong quân hàm Thiếu tướng trong đợt phong tướng đầu tiên của đất nước. Trong kháng chiến chống Pháp, ông giữ vai trò Tham mưu trưởng kiêm Đảng ủy viên trong hàng loạt chiến dịch lớn mang tính bước ngoặt, bao gồm:

• Chiến dịch Biên giới (1950) (đồng thời là Chỉ huy trưởng trận Đông Khê mở màn chiến dịch).

Năm 1953, khi đồng chí Văn Tiến Dũng được rút về làm Tổng Tham mưu trưởng, Hoàng Văn Thái giữ chức Phó Tổng Tham mưu trưởng. Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ (1954), ông giữ chức Tham mưu trưởng chiến dịch, sát cánh cùng Đại tướng Võ Nguyên Giáp trực tiếp chỉ huy công tác tham mưu, tác chiến tại mặt trận. Ông đã tham gia xây dựng kế hoạch, tổ chức hậu cần và có đóng góp quan trọng trong việc chuyển đổi phương châm tác chiến từ "đánh nhanh, giải quyết nhanh" sang "đánh chắc, tiến chắc" dẫn đến thắng lợi hoàn toàn của chiến dịch.

IV. Giai đoạn Kháng chiến chống Mỹ cứu nước và Thống nhất đất nước (1954 – 1975)

Năm 1959, ông được thăng quân hàm Trung tướng (trước đó ông đã từ chối đề xuất phong thẳng lên Thượng tướng). Giai đoạn 1960 – 1965, ông giữ chức Chủ nhiệm Ủy ban Thể dục Thể thao Nhà nước đầu tiên. Từ năm 1961 đến 1963, ông đi học tập nghiên cứu tại Học viện Quân sự Cấp cao Bắc Kinh (Trung Quốc).

Năm 1966, trước việc quân Mỹ đổ bộ trực tiếp vào miền Nam, Trung tướng Hoàng Văn Thái được cử vào chiến trường trực tiếp làm Tư lệnh kiêm Chính ủy Quân khu 5. Từ năm 1967 đến 1973, ông giữ chức Tư lệnh Quân giải phóng miền Nam và Phó Bí thư Trung ương Cục miền Nam với bí danh Mười Khang. Quân đội Mỹ nể sợ gọi ông là "con hổ ba chân" – vị chỉ huy miền Bắc có cấp bậc cao nhất trực tiếp tại chiến trường miền Nam thời điểm bấy giờ. Tại đây, ông đã chỉ huy nhiều chiến dịch lớn như Chiến dịch Lộc Ninh (1967) và trực tiếp chỉ đạo cuộc Tổng tiến công nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Năm 1973, ông ra Bắc, đảm nhiệm chức vụ Thứ trưởng Bộ Quốc phòng kiêm Phó Tổng Tham mưu trưởng thứ nhất, Ủy viên Thường vụ Quân ủy Trung ương. Tháng 4 năm 1974, ông được phong quân hàm Thượng tướng. Lúc này, ông chính là kiến trúc sư trưởng đứng đầu tổ trung tâm của Bộ Tổng Tham mưu để xây dựng kế hoạch tác chiến chiến lược giải phóng miền Nam. Bản kế hoạch lịch sử này đã phải trải qua 8 lần dự thảo chỉnh sửa rất nghiêm ngặt trước khi được Bộ Chính trị thông qua vào cuối năm 1974.

Trong Chiến dịch Hồ Chí Minh năm 1975, ông đảm nhận cương vị Phó Chủ tịch thứ nhất Hội đồng chi viện chiến trường kiêm Quyền Tổng Tham mưu trưởng (lần thứ ba) ở Tổng hành dinh thay cho Đại tướng Văn Tiến Dũng bí mật vào Nam chỉ huy trực tiếp. Sự chỉ đạo linh hoạt, nhạy bén của ông và cơ quan tham mưu đã giúp quân ta nắm bắt thời cơ nhanh chóng giải phóng hoàn toàn miền Nam vào ngày 30 tháng 4 năm 1975.

V. Những năm tháng sau chiến tranh, Phong cách sống và Di sản (1975 – 1986)

Tháng 1 năm 1980, ông được phong quân hàm Đại tướng. Ông tiếp tục giữ cương vị Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Ủy viên Thường vụ Quân ủy Trung ương, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng các khóa III, IV, V và đại biểu Quốc hội khóa VII.

Đại tướng Hoàng Văn Thái đột ngột qua đời sau một cơn đau tim vào ngày 2 tháng 7 năm 1986 tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, hưởng thọ 71 tuổi. Sự ra đi đột ngột của ông diễn ra ngay trước thời điểm ông dự kiến được bổ nhiệm chính thức làm Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia đầu tiên của đất nước.

Trong cuộc sống đời thường, Đại tướng Hoàng Văn Thái luôn được đồng đội và nhân dân yêu mến, kính trọng bởi lối sống giản dị, khiêm nhường, mẫu mực và nghiêm chỉnh kỷ luật.

• Tinh thần tự học vĩ đại: Dù phải nghỉ học từ sớm nhưng ông đã tự học và sử dụng thành thạo tiếng Trung Quốc, tiếng Pháp, hiểu sâu sắc chữ Nôm, tiếng Tày, tiếng Nùng, đồng thời biết cả tiếng Nga và tiếng Anh đủ để giao tiếp và nghiên cứu tài liệu.

Đại tướng Hoàng Văn Thái đã được Đảng và Nhà nước truy tặng phần thưởng cao quý nhất – Huân chương Sao Vàng (năm 2007), cùng Huân chương Hồ Chí Minh, 2 Huân chương Quân công hạng Nhất và Nhì cùng nhiều huân, huy chương cao quý khác của Việt Nam và quốc tế. Tên của vị Tổng Tham mưu trưởng đầu tiên đã được đặt cho nhiều tuyến đường phố lớn tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và nhiều tỉnh thành trên cả nước.

VI. Các nguồn truy xuất nguồn gốc thông tin

Bài viết được tổng hợp và đối chiếu nghiêm ngặt dựa trên các nguồn tư liệu sau đây:

1. Tài sản giá trị nhất của Đại tướng Hoàng Văn Thái – Nhà xuất bản Quân đội nhân dân & Công ty Sách Thái Hà (Trích từ cuốn sách "Tướng lĩnh Việt Nam thế kỷ XX qua lời kể của người thân").