Đại tướng Hoàng Văn Thái – Vị tướng đặt nền móng cho nghệ thuật tham mưu quân sự Việt Nam

Đại tướng Hoàng Văn Thái – Vị tướng đặt nền móng cho nghệ thuật tham mưu quân sự Việt Nam

Trong lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam, Đại tướng Hoàng Văn Thái là một nhân vật đặc biệt. Nếu Võ Nguyên Giáp thường được nhớ đến với vai trò Tổng Tư lệnh và người trực tiếp chỉ huy nhiều chiến dịch lớn, thì Hoàng Văn Thái lại nổi bật ở một lĩnh vực ít được biết đến hơn nhưng có ý nghĩa quyết định đối với một quân đội đang từ lực lượng vũ trang cách mạng từng bước phát triển thành một quân đội chính quy: công tác tham mưu chiến lược. Ông là Tổng Tham mưu trưởng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam, người trực tiếp góp phần xây dựng Bộ Tổng Tham mưu từ những ngày đầu và trưởng thành cùng quân đội qua hai cuộc kháng chiến. Trong hàng loạt chiến dịch lớn từ Biên Giới, Hòa Bình, Tây Bắc, Thượng Lào đến Điện Biên Phủ, rồi sau này là chiến trường miền Nam và quá trình chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công năm 1975, dấu ấn của Hoàng Văn Thái luôn gắn với khả năng tổ chức, lập kế hoạch, nắm tình hình và biến những chủ trương chiến lược thành những kế hoạch quân sự cụ thể.

Từ Hoàng Văn Xiêm đến người cán bộ quân sự cách mạng

Hoàng Văn Thái tên thật là Hoàng Văn Xiêm, sinh tháng 5 năm 1915 tại làng An Khang, tổng Đại Hoàng, nay thuộc tỉnh Thái Bình. Ông trưởng thành trong một gia đình có truyền thống yêu nước và sớm tham gia các hoạt động cách mạng. Những năm trước Cách mạng Tháng Tám là thời kỳ ông từng bước được rèn luyện trong phong trào cách mạng, từ một người thanh niên hoạt động ở địa phương trở thành một cán bộ có kinh nghiệm tổ chức và quân sự. Sau khi tham gia phong trào cách mạng, ông được đào tạo và giao nhiều nhiệm vụ liên quan đến quân sự, trong đó có việc nghiên cứu quân sự và tổ chức lực lượng. Chính quá trình này đã tạo nền tảng cho con đường binh nghiệp của ông sau này.

Một dấu ấn thú vị trong những năm đầu ấy là Hoàng Văn Thái không chỉ quan tâm đến quân sự theo nghĩa thuần túy. Ông có năng khiếu âm nhạc và được biết đến là tác giả bài hát “Phất cờ Nam tiến”, sáng tác trước ngày thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân. Chi tiết này cho thấy một khía cạnh khá khác của vị tướng thường được biết đến với bản đồ tác chiến, kế hoạch chiến dịch và những cuộc họp quân sự. Trong đời sống riêng, ông là người yêu văn nghệ và lao động, một hình ảnh khá giản dị bên cạnh sự nghiệp quân sự kéo dài nhiều thập niên.

Một trong 34 đội viên đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân

Ngày 22 tháng 12 năm 1944, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập tại Cao Bằng với 34 chiến sĩ. Hoàng Văn Thái là một trong những thành viên đầu tiên của đội và được phân công phụ trách tình báo và kế hoạch tác chiến. Đây là một nhiệm vụ rất phù hợp với năng lực của ông, bởi ngay từ thời điểm lực lượng vũ trang cách mạng còn rất nhỏ bé, việc nắm tình hình địch, xác định mục tiêu, xây dựng kế hoạch và tổ chức tác chiến đã là những vấn đề sống còn.

Chỉ vài tháng sau, Cách mạng Tháng Tám thành công và nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Một trong những nhiệm vụ cấp bách lúc này là xây dựng một bộ máy quân sự có khả năng bảo vệ chính quyền cách mạng còn non trẻ. Ngày 7 tháng 9 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh giao Hoàng Văn Thái tổ chức thành lập Bộ Tổng Tham mưu và đảm nhiệm chức vụ Tổng Tham mưu trưởng đầu tiên. Ông khi ấy mới khoảng 30 tuổi. Từ một cơ quan ban đầu còn rất nhỏ, Bộ Tổng Tham mưu dần phát triển thành cơ quan tham mưu chiến lược của toàn quân, đảm nhiệm việc nghiên cứu tình hình, xây dựng kế hoạch tác chiến, tổ chức lực lượng và phối hợp hoạt động quân sự trên phạm vi cả nước.

Xây dựng Bộ Tổng Tham mưu từ con số gần như bằng không

Nếu nhìn vào một quân đội hiện đại ngày nay, Bộ Tổng Tham mưu là một cơ quan khổng lồ với hệ thống tổ chức, cơ sở dữ liệu, thông tin liên lạc và các cơ quan chuyên môn phức tạp. Nhưng năm 1945, Quân đội nhân dân Việt Nam chưa có một hệ thống như vậy. Bộ Tổng Tham mưu mới thành lập chỉ gồm một số phòng chuyên môn như tác chiến – đồ bản, tình báo, thông tin liên lạc quân sự, văn phòng và vệ binh. Đội ngũ cán bộ còn ít, phương tiện còn thiếu và kinh nghiệm về tác chiến chính quy quy mô lớn gần như chưa có.

Trong hoàn cảnh ấy, đóng góp lớn của Hoàng Văn Thái không nằm ở một trận đánh riêng biệt mà ở việc đặt nền móng cho cả hệ thống tham mưu quân sự. Ông cùng các đồng chí xây dựng cơ cấu tổ chức, hình thành phương pháp làm việc, phát triển đội ngũ cán bộ tham mưu và từng bước tạo ra khả năng hoạch định chiến tranh ở cấp chiến lược. Bộ Tổng Tham mưu ban đầu chủ yếu phục vụ một lực lượng đang tiến hành chiến tranh du kích, nhưng qua những năm kháng chiến, cơ quan này từng bước phát triển thành bộ máy có khả năng tham mưu cho những chiến dịch ngày càng lớn, kết hợp giữa chiến tranh du kích và tác chiến chính quy của các binh chủng hợp thành.

Đây là phần sự nghiệp rất quan trọng nhưng đôi khi bị lu mờ bởi những chiến thắng nổi tiếng sau này. Một chiến dịch lớn không chỉ bắt đầu khi tiếng súng khai hỏa. Trước đó là hàng loạt công việc âm thầm: thu thập tin tức, nghiên cứu địa hình, đánh giá tương quan lực lượng, xác định mục tiêu, tính toán hậu cần, tổ chức lực lượng, dự kiến các tình huống và chuẩn bị phương án xử trí. Đó chính là thế giới mà Hoàng Văn Thái dành phần lớn sự nghiệp của mình.

Người tham mưu trưởng trên những chiến trường lớn

Trong kháng chiến chống Pháp, Hoàng Văn Thái không chỉ làm việc trong cơ quan tham mưu mà còn trực tiếp tham gia nhiều chiến dịch với cương vị tham mưu trưởng hoặc cán bộ chỉ huy. Ông tham gia các chiến dịch Biên Giới, Trung Du, Đường 18, Hà Nam Ninh, Hòa Bình, Tây Bắc, Thượng Lào và cuối cùng là Chiến dịch Điện Biên Phủ. Qua từng chiến dịch, ông tích lũy kinh nghiệm thực tiễn và đồng thời giúp Bộ Tổng Tham mưu hoàn thiện phương pháp tổ chức, chỉ huy chiến tranh.

Điểm đáng chú ý là Hoàng Văn Thái không phải kiểu vị tướng chỉ huy theo nghĩa đứng đầu toàn bộ chiến dịch. Thế mạnh của ông nằm ở tham mưu và tổ chức tác chiến. Nếu người tư lệnh là người chịu trách nhiệm quyết định phương hướng và đưa ra những quyết định cuối cùng, thì người tham mưu trưởng phải biến những quyết định đó thành kế hoạch cụ thể, theo dõi tình hình và liên tục cung cấp thông tin để người chỉ huy có cơ sở điều chỉnh quyết tâm. Hai vai trò gắn chặt với nhau nhưng không thể đánh đồng.

Chính kinh nghiệm qua hàng loạt chiến dịch đã giúp Hoàng Văn Thái trở thành một trong những nhà tham mưu quân sự giàu kinh nghiệm nhất của Quân đội nhân dân Việt Nam khi bước vào năm 1953.

Điện Biên Phủ – người đứng phía sau bộ máy tham mưu của chiến dịch

Khi Pháp xây dựng tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, cuộc chiến bước vào một giai đoạn hoàn toàn khác. Đây không còn là những trận đánh quy mô nhỏ mà là một chiến dịch lớn, kéo dài, đòi hỏi sự phối hợp của bộ binh, pháo binh, công binh, phòng không, vận tải và hậu cần trên một địa bàn cách xa căn cứ hậu phương.

Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, Võ Nguyên Giáp giữ cương vị Tổng Tư lệnh kiêm Bí thư Đảng ủy chiến dịch, còn Hoàng Văn Thái là Tham mưu trưởng chiến dịch. Ông trực tiếp phụ trách công tác tham mưu, theo dõi tình hình và tổ chức công việc của cơ quan chỉ huy.

Vai trò này càng trở nên quan trọng khi phương án tác chiến thay đổi. Ban đầu, kế hoạch là đánh nhanh, giải quyết trận địa trong thời gian ngắn. Nhưng sau khi nghiên cứu tình hình thực tế, Bộ chỉ huy chiến dịch quyết định chuyển sang phương châm “đánh chắc, tiến chắc”. Sự thay đổi đó kéo theo một khối lượng công việc khổng lồ: tổ chức lại lực lượng, chuẩn bị trận địa, kéo pháo, xây dựng hệ thống giao thông hào, bảo đảm hậu cần và duy trì sức chiến đấu trong một chiến dịch kéo dài.

Trong quá trình ấy, cơ quan tham mưu phải liên tục cập nhật tình hình và biến những quyết định của Bộ chỉ huy thành các kế hoạch cụ thể. Hoàng Văn Thái vì vậy là một trong những nhân vật giữ vai trò quan trọng ở phía sau bộ máy điều hành chiến dịch. Không trực tiếp thay thế vai trò của Võ Nguyên Giáp hay các tư lệnh đại đoàn, ông đảm nhiệm đúng phần việc của một tham mưu trưởng: giúp Bộ chỉ huy nhìn thấy toàn bộ chiến trường và tổ chức sức mạnh của nhiều lực lượng thành một kế hoạch thống nhất.

Sau Điện Biên Phủ – từ chiến thắng trở về với một cuộc chiến mới

Sau thắng lợi Điện Biên Phủ và Hiệp định Genève năm 1954, đất nước bước vào thời kỳ mới. Quân đội cũng đứng trước những nhiệm vụ khác hẳn giai đoạn chiến tranh chống Pháp. Miền Bắc bắt đầu xây dựng lực lượng và củng cố quốc phòng, trong khi cuộc đấu tranh tại miền Nam ngày càng phát triển.

Hoàng Văn Thái tiếp tục giữ nhiều trọng trách trong quân đội. Ông có thời gian công tác tại Bộ Tổng Tham mưu, tham gia xây dựng lực lượng và nghiên cứu những vấn đề quân sự trong điều kiện chiến tranh đã thay đổi. Nhưng đến giữa thập niên 1960, ông một lần nữa trở lại chiến trường.

Năm 1966, Hoàng Văn Thái được cử vào chiến trường miền Nam với cương vị Tư lệnh kiêm Chính ủy Quân khu 5, lấy bí danh Mười Khang. Năm 1967, ông được Trung ương điều động giữ cương vị Phó Bí thư Trung ương Cục miền Nam, Phó Bí thư Quân ủy Miền và Tư lệnh Quân Giải phóng miền Nam.

Đây là một bước chuyển rất đáng chú ý trong sự nghiệp của ông. Một người vốn nổi bật với công tác tham mưu chiến lược nay trực tiếp đứng ở vị trí chỉ huy cao cấp tại chiến trường miền Nam, nơi cuộc chiến đang bước vào giai đoạn quyết liệt nhất.

Vị tướng Mười Khang trên chiến trường miền Nam

Khi Hoàng Văn Thái vào Nam, quân Mỹ đã trực tiếp tham chiến với quy mô lớn. Chiến trường miền Nam trở thành nơi diễn ra những cuộc hành quân có sức mạnh hỏa lực và cơ động chưa từng có. Các lực lượng cách mạng phải tìm cách chống lại ưu thế về không quân, pháo binh, trực thăng và phương tiện cơ giới của đối phương, đồng thời duy trì được thế trận chiến tranh nhân dân trên một địa bàn rộng lớn.

Trên cương vị Tư lệnh Quân Giải phóng miền Nam, Hoàng Văn Thái cùng Trung ương Cục và Quân ủy Miền tham gia chỉ đạo lực lượng vũ trang đối phó với các chiến lược quân sự của Mỹ và chính quyền Sài Gòn. Ông có mặt trong một giai đoạn đặc biệt quan trọng, khi chiến trường chuyển từ cuộc chiến tranh chống các lực lượng của chính quyền Sài Gòn sang một cuộc đối đầu trực tiếp với quân đội Mỹ ở quy mô ngày càng lớn.

Một trong những đặc điểm của Hoàng Văn Thái ở giai đoạn này là sự kết hợp giữa kinh nghiệm tham mưu với kinh nghiệm thực tế chiến trường. Ông đã trải qua hàng loạt chiến dịch từ kháng chiến chống Pháp, từng đứng trong cơ quan đầu não của quân đội và từng trực tiếp chỉ huy lực lượng. Vì vậy, cách nhìn của ông về chiến trường không chỉ dựa trên một trận đánh mà luôn gắn với vấn đề tổ chức lực lượng, bảo đảm hậu cần, khả năng cơ động và thế trận lâu dài.

Từ Mậu Thân đến những chiến dịch lớn của miền Nam

Hoàng Văn Thái tham gia chỉ đạo lực lượng vũ trang miền Nam trong thời kỳ Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 và những năm chiến tranh tiếp theo. Sau Mậu Thân, chiến trường trải qua những biến động lớn, Mỹ từng bước thay đổi phương thức can thiệp và chuyển sang chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh”.

Đối với Bộ Chỉ huy Miền, nhiệm vụ lúc này không chỉ là tổ chức các trận đánh lớn mà còn phải duy trì lực lượng, khôi phục cơ sở, xây dựng thế trận và chuẩn bị cho những cuộc tiến công trong tương lai. Hoàng Văn Thái cùng các cán bộ lãnh đạo, chỉ huy của chiến trường tham gia quá trình đó.

Năm 1972, ông giữ vai trò quan trọng trong việc chỉ đạo mở Chiến dịch Nguyễn Huệ, một trong những chiến dịch lớn của Quân Giải phóng miền Nam trong cuộc tiến công chiến lược năm 1972. Đây là giai đoạn lực lượng cách mạng ngày càng có khả năng sử dụng các binh đoàn chủ lực với quy mô lớn, phối hợp nhiều lực lượng và tiến hành những trận đánh có tính chất hiệp đồng cao.

Từ một cán bộ tham mưu của những năm đầu kháng chiến chống Pháp, Hoàng Văn Thái lúc này đã trở thành một trong những vị tướng có kinh nghiệm quân sự toàn diện nhất của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Trở lại Bộ Tổng Tham mưu và chuẩn bị cho giai đoạn cuối của chiến tranh

Sau Hiệp định Paris năm 1973, Hoàng Văn Thái trở về Bộ Tổng Tham mưu với cương vị Phó Tổng Tham mưu trưởng thứ nhất, phụ trách tác chiến và chi viện chiến trường. Đây là thời điểm đặc biệt quan trọng bởi cuộc chiến đang tiến gần đến giai đoạn quyết định.

Kinh nghiệm tích lũy từ hai cuộc kháng chiến giờ đây được đưa vào một nhiệm vụ mới: xây dựng kế hoạch cho một cuộc chiến tranh có quy mô lớn hơn nhiều so với những năm đầu chống Pháp. Quân đội nhân dân Việt Nam đã có các quân đoàn chủ lực, các quân chủng và binh chủng kỹ thuật, hệ thống hậu cần và cơ quan tham mưu ngày càng hoàn chỉnh. Theo tài liệu của Bộ Quốc phòng, trong giai đoạn này, Bộ Tổng Tham mưu nghiên cứu kế hoạch xây dựng các quân đoàn chủ lực, phát triển lực lượng kỹ thuật và chuẩn bị hậu cần cho các chiến trường. Các Quân đoàn 1, 2, 4 và 3 lần lượt được thành lập trong giai đoạn 1973–1975, tạo nên lực lượng cơ động mạnh phục vụ những chiến dịch có ý nghĩa quyết định.

Hoàng Văn Thái cũng tham gia quá trình xây dựng Kế hoạch chiến lược giải phóng miền Nam. Tại Hội nghị Bộ Chính trị mở rộng cuối năm 1974 – đầu năm 1975, ông cùng Lê Trọng Tấn báo cáo kế hoạch chiến lược. Đây là một trong những bước quan trọng trong quá trình chuyển từ chuẩn bị lâu dài sang chuẩn bị cho một cuộc tổng tiến công có khả năng kết thúc chiến tranh.

Không đứng trong chiếc xe tăng tiến vào Dinh Độc Lập, nhưng ở phía sau kế hoạch

Khi nói về mùa Xuân 1975, người ta thường nhớ đến những đoàn xe tăng tiến vào Sài Gòn, những cánh quân của các quân đoàn và khoảnh khắc lá cờ được kéo lên trên Dinh Độc Lập. Nhưng phía sau những hình ảnh ấy là cả một quá trình chuẩn bị chiến lược kéo dài nhiều năm. Hoàng Văn Thái thuộc về thế giới phía sau đó.

Ông không phải Tư lệnh Chiến dịch Hồ Chí Minh. Người giữ cương vị Tư lệnh chiến dịch là Đại tướng Văn Tiến Dũng. Nhưng trên cương vị Phó Tổng Tham mưu trưởng thứ nhất, Hoàng Văn Thái là một trong những tướng lĩnh chủ chốt của cơ quan tham mưu chiến lược, tham gia chuẩn bị lực lượng, kế hoạch và các phương án tác chiến cho giai đoạn cuối của chiến tranh.

Điều này một lần nữa cho thấy nét đặc biệt trong sự nghiệp của ông. Hoàng Văn Thái có mặt ở rất nhiều bước ngoặt của cuộc chiến, nhưng vai trò của ông thường nằm ở tổ chức, tham mưu, chỉ huy và chuẩn bị chiến lược, thay vì trở thành gương mặt duy nhất đứng trên tuyến đầu của một chiến dịch.

Sau ngày đất nước thống nhất

Sau năm 1975, Hoàng Văn Thái tiếp tục giữ cương vị Phó Tổng Tham mưu trưởng thứ nhất và tham gia xây dựng kế hoạch bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện hoàn toàn mới. Quân đội lúc này không còn chỉ chuẩn bị cho một cuộc chiến tranh giải phóng mà phải chuyển sang nhiệm vụ bảo vệ đất nước trên nhiều hướng, xây dựng thế trận quốc phòng và tổ chức lại lực lượng phù hợp với tình hình mới.

Trong giai đoạn 1975–1978, ông cùng tập thể lãnh đạo Bộ Tổng Tham mưu tham gia xây dựng các kế hoạch tác chiến chiến lược và tổ chức lực lượng. Khi tình hình biên giới Tây Nam trở nên căng thẳng, cơ quan tham mưu phải nghiên cứu những yêu cầu hoàn toàn mới về phòng thủ và tác chiến. Đến năm 1979, trong bối cảnh chiến sự biên giới phía Bắc, Hoàng Văn Thái tiếp tục tham gia chỉ đạo xây dựng phương án phòng thủ, điều chỉnh lực lượng và củng cố hệ thống tham mưu các cấp.

Như vậy, sự nghiệp quân sự của ông không kết thúc cùng ngày đất nước thống nhất. Sau ba mươi năm chiến tranh giải phóng, ông tiếp tục bước vào một nhiệm vụ khác: xây dựng một hệ thống quốc phòng có khả năng bảo vệ đất nước trong thời bình và trước những nguy cơ mới.