Đại tướng Võ Nguyên Giáp - Một bước lùi, một trang sử.

Võ Nguyên Giáp – người đã chọn một lần lùi lại để mở lối chiến thắng

Trong lịch sử Việt Nam hiện đại, có những con người mà khi nhắc đến tên họ, ta không chỉ nhớ một cuộc đời, mà nhớ cả một thời đại. Đại tướng Võ Nguyên Giáp là một con người như thế. Ông sinh ngày 25 tháng 8 năm 1911 tại làng An Xá, xã Lộc Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình. Từ một người thầy giáo dạy lịch sử, ông bước vào con đường cách mạng và sau này trở thành vị Đại tướng đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam, được phong quân hàm Đại tướng năm 1948. Cuộc đời ông gắn với nhiều bước ngoặt lớn của dân tộc, nhưng trong những trang sử về Võ Nguyên Giáp, có lẽ câu chuyện Điện Biên Phủ vẫn là một trong những dấu ấn đặc biệt nhất. Không phải chỉ vì ông là người chỉ huy chiến dịch, mà bởi tại đó, có một khoảnh khắc ông phải đứng trước một lựa chọn vô cùng khó khăn: tiếp tục tiến lên hay dừng lại để thay đổi cách đánh.

Đầu năm 1954, Điện Biên Phủ trở thành nơi tập trung lực lượng quan trọng của quân Pháp ở Đông Dương. Phía Việt Nam quyết định mở chiến dịch nhằm tiêu diệt tập đoàn cứ điểm này. Ngày 14 tháng 1, tại hang Thẩm Púa, Đại tướng Võ Nguyên Giáp phổ biến phương án tác chiến “đánh nhanh, thắng nhanh”, dự kiến nổ súng vào ngày 25 tháng 1. Khi ấy, những khẩu pháo đã được kéo vào trận địa, bộ đội đã sẵn sàng, hậu cần ngày đêm đưa lương thực và vũ khí về phía trước. Khắp những con đường núi, những đoàn dân công vẫn nối nhau đi. Người mang gạo, người vận chuyển đạn, người mở đường. Tất cả như những mạch máu âm thầm dồn về một điểm: Điện Biên Phủ.

Nhưng chiến trường không phải là một kế hoạch nằm yên trên giấy. Khi trực tiếp có mặt và theo dõi tình hình trong nhiều ngày, Võ Nguyên Giáp nhận thấy tập đoàn cứ điểm của quân Pháp đã được xây dựng kiên cố hơn dự kiến, trong khi phương án đánh nhanh không bảo đảm chắc thắng. Và ở phía sau những con số về quân số, pháo binh hay công sự là những người lính bằng xương bằng thịt. Họ có tuổi trẻ, có gia đình, có những người mẹ đang chờ con, những người vợ mong chồng trở về. Một mệnh lệnh quân sự có thể chỉ được viết bằng vài dòng, nhưng cái giá của nó đôi khi lại được trả bằng cả một cuộc đời.

Trước khi lên đường ra mặt trận, Võ Nguyên Giáp được Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn: “Cần nắm chắc nghị quyết của Trung ương và chủ trương của Bộ Chính trị là: “Đánh chắc thắng.” Sau 11 ngày đêm trực tiếp theo dõi tình hình địch, Đại tướng nhận thấy phương châm “đánh nhanh, giải quyết nhanh” không bảo đảm chắc thắng.

Và rồi ngày 26 tháng 1 năm 1954 đến.

Đó có lẽ không phải ngày mà lịch sử thường nhắc đến bằng những tiếng reo hò. Không có chiến thắng. Không có lá cờ tung bay. Không có những bức ảnh khiến người đời sau dễ dàng xúc động. Chỉ có một quyết định được đưa ra: chuyển từ “đánh nhanh, thắng nhanh” sang “đánh chắc, tiến chắc”. Quân ta phải lui về vị trí tập kết, kéo pháo ra và chuẩn bị lại cho một phương án tác chiến mới. Đây được xem là một trong những quyết định khó khăn nhất trong cuộc đời cầm quân của Đại tướng.

Có thể tưởng tượng sức nặng của quyết định ấy. Trước đó, bao nhiêu người đã chuẩn bị cho giờ nổ súng; bao nhiêu công sức đã dồn vào việc đưa pháo, đưa lương thực, đưa bộ đội đến chiến trường. Bây giờ, tất cả phải điều chỉnh. Nhưng một kế hoạch, dù đã được chuẩn bị kỹ lưỡng đến đâu, cũng không thể quan trọng hơn sự sống của những con người sẽ thực hiện nó. Võ Nguyên Giáp đã chọn cách khó hơn: chấp nhận thay đổi để chuẩn bị cho một trận đánh chắc chắn hơn.

Từ đó, Điện Biên Phủ bước vào một giai đoạn hoàn toàn khác. Những đường hào được đào ngày một dài hơn, từng bước siết chặt vòng vây. Phía sau chiến trường, hậu phương tiếp tục dồn sức cho tiền tuyến. Toàn chiến dịch đã huy động một lực lượng dân công rất lớn, cùng hàng vạn tấn lương thực và nhiều loại vật chất khác. Những con số ấy nghe tưởng khô khan, nhưng nếu thử đặt mình vào giữa núi rừng năm ấy, ta sẽ thấy phía sau mỗi con số là một con người, một đôi vai, một bước chân, một phần tuổi trẻ đã được gửi lại nơi chiến trường.

Ngày 13 tháng 3 năm 1954, chiến dịch Điện Biên Phủ chính thức mở màn bằng trận tiến công cứ điểm Him Lam. Từ đó, những trận đánh nối tiếp nhau. 56 ngày đêm trôi qua trong tiếng súng, trong những chiến hào và giữa những ngọn đồi của Tây Bắc. Cuối cùng, chiều ngày 7 tháng 5 năm 1954, quân ta tiến vào trung tâm Mường Thanh, bắt sống tướng De Castries, kết thúc thắng lợi chiến dịch.

Ngày 7 tháng 5 trở thành ngày lịch sử.

Nhưng mỗi khi nhìn lại chiến thắng Điện Biên Phủ, tôi lại nghĩ nhiều đến ngày 26 tháng 1 hơn. Bởi ngày 7 tháng 5 là ngày người ta nhìn thấy chiến thắng, còn ngày 26 tháng 1 là ngày chưa ai biết chiến thắng có đến hay không.

Đó chính là điều làm câu chuyện về Võ Nguyên Giáp trở nên đặc biệt.

Người ta thường nghĩ lòng dũng cảm là tiến về phía trước, là không lùi bước trước khó khăn. Nhưng tại Điện Biên Phủ, có một dạng dũng cảm khác: dám dừng lại khi tất cả đang chờ mình tiến lên. Dám thay đổi một kế hoạch đã được chuẩn bị. Dám chấp nhận rằng điều tưởng như đúng lúc ban đầu có thể không còn phù hợp trước thực tế. Và trên hết, dám đặt trách nhiệm đối với sinh mạng của người lính lên trên mong muốn giành chiến thắng thật nhanh.

Võ Nguyên Giáp không phải người duy nhất làm nên Điện Biên Phủ. Sau chiến thắng ấy là sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, là Bộ Chỉ huy chiến dịch, là hàng vạn người lính chiến đấu ngoài mặt trận, là những dân công, thanh niên xung phong và đồng bào đã góp sức từ hậu phương. Chính vì vậy, kể về Võ Nguyên Giáp cũng là để nhìn thấy những con người đứng phía sau ông — những con người mà lịch sử đôi khi chỉ gọi bằng hai chữ rất giản dị: “quân và dân”.

Hơn bảy mươi năm đã trôi qua. Những người từng sống trong những ngày tháng ấy giờ đã trở thành những nhân chứng của một thời đại xa xôi. Nhiều người đã nằm lại với đất. Những con đường từng in dấu chân dân công nay đã đổi khác. Điện Biên hôm nay đã bình yên hơn rất nhiều so với lòng chảo năm xưa.

Nhưng lịch sử vẫn còn đó.Nó nằm trong những hiện vật được lưu giữ, trong những bức ảnh đã ngả màu thời gian, trong lời kể của những người từng đi qua chiến tranh. Và mỗi khi một nhân chứng cất lời, ta có cảm giác quá khứ không còn nằm im trên những trang sách. Nó bước ra trước mắt chúng ta, mang theo những gương mặt, những số phận và những ký ức không thể thay thế.

Võ Nguyên Giáp cũng là một nhân chứng như thế. Ông đã sống trong thời đại mà đất nước phải đi qua chiến tranh để tìm lại hòa bình. Ông từng đứng trước một trận đánh chưa bắt đầu, trước một tương lai chưa có câu trả lời, và phải quyết định bằng tất cả trách nhiệm của một người chỉ huy.

Có lẽ vì vậy, điều còn lại sâu sắc nhất từ câu chuyện ấy không chỉ là niềm tự hào về một chiến thắng. Mà là sự biết ơn. Bởi phía sau một ngày lịch sử là biết bao ngày tháng âm thầm. Phía sau một chiến thắng là những con người đã gửi lại tuổi trẻ của mình. Và phía sau một vị tướng được lịch sử gọi tên là hàng vạn con người bình dị — những người có thể không bao giờ xuất hiện trên trang đầu của sách, nhưng lại chính là những nét mực làm nên trang sử ấy.

Mỗi nhân chứng là một trang sử sống.

Và khi nhìn lại Võ Nguyên Giáp, có lẽ ta không chỉ nên nhớ ông như một vị tướng của những chiến thắng. Hãy nhớ ông như một con người từng đứng trước một lựa chọn vô cùng khó khăn và hiểu rằng: trong chiến tranh, bản lĩnh không chỉ là biết tiến lên, mà còn là biết dừng lại đúng lúc để bảo vệ những con người đang đặt niềm tin vào mình.

Bởi đôi khi, một bước lùi giữa chiến trường không phải là thất bại. Đó có thể là bước lùi cần thiết để một dân tộc tiến gần hơn đến ngày chiến thắng.