Đám cưới dưới hầm Đờ Cát và tiếng khóc xé lòng trong phòng sinh: Nỗi đau mang tên Da cam/Dioxin

Chúng ta thường tin rằng, phần thưởng lớn nhất cho người lính sống sót trở về là một mái ấm gia đình và tiếng khóc chào đời của những đứa trẻ. Nhưng đối với hàng vạn cựu chiến binh Việt Nam, khát khao bình dị ấy lại là khởi đầu cho một thảm kịch còn tàn khốc hơn cả chiến trường. Và người thấu hiểu tận cùng nỗi đau tĩnh lặng ấy không ai khác chính là Giáo sư, Bác sĩ sản khoa Nguyễn Thị Ngọc Toản.

Sinh năm 1930 tại Huế, bà Ngọc Toản tham gia kháng chiến từ rất sớm và trở thành một nữ bác sĩ quân y dạn dày sương gió. Cuộc đời bà từng được thắp sáng bởi một sự kiện lãng mạn bậc nhất lịch sử: Ngày 22 tháng 5 năm 1954, chỉ hơn hai tuần sau chiến thắng chấn động địa cầu, bà và vị Tư lệnh Đại đoàn 308 - Tướng Cao Văn Khánh - đã tổ chức lễ cưới ngay tại căn hầm của tướng De Castries (Điện Biên Phủ). Đám cưới không có hoa tươi, phông màn là chiếc dù chiến lợi phẩm, nhưng ngập tràn niềm tin về một tương lai hòa bình, sinh sôi nảy nở.

Thế nhưng, khi đất nước thống nhất, trên cương vị là một bác sĩ sản khoa tại Bệnh viện Quân y 108 và sau này là Bệnh viện Phụ sản Trung ương, bà Ngọc Toản đã phải đối mặt với một hiện thực rợn người. Từ những năm sau 1975, phòng sinh nơi bà làm việc liên tục đón nhận những ca sinh nở bất thường. Rất nhiều sản phụ là vợ của những cựu chiến binh từng chiến đấu ở chiến trường Trường Sơn. Họ đã mòn mỏi chờ đợi chồng suốt cả tuổi thanh xuân, nhưng khi đứa trẻ sinh ra, cả phòng đẻ lặng đi trong sự kinh hoàng.

Có những đứa trẻ ra đời không có tay chân, có những sinh linh khuyết thiếu hộp sọ, thân hình vặn vẹo, dị dạng. Trong hồi ký của mình, bác sĩ Ngọc Toản kể về những khoảnh khắc đớn đau nhất của một người thầy thuốc: Đó là khi bà phải cắn răng nói dối sản phụ rằng đứa bé "phải đưa đi chăm sóc đặc biệt", vội vã giấu giếm sinh linh bé bỏng ấy đi để người mẹ không bị sốc. Đó là khi bà chứng kiến những người cựu chiến binh từng hiên ngang đối mặt với xe tăng, đại bác của kẻ thù, nhưng lại đổ gục xuống sàn bệnh viện, gào khóc nức nở khi nhìn thấy hình hài dở dang của máu mủ mình. Kẻ thù vô hình mang tên Dioxin (Chất độc màu da cam) đã tước đoạt quyền làm người của thế hệ thứ hai.

Nỗi đau ấy không chừa một ai, kể cả chính gia đình bà. Năm 1980, người chồng đầu ấp tay gối của bà, Trung tướng Cao Văn Khánh – người từng vào sinh ra tử khắp các chiến trường miền Nam – đã đột ngột qua đời vì căn bệnh ung thư gan, một trong những hệ lụy trực tiếp của quá trình phơi nhiễm Dioxin.

Nỗi đau mất chồng, cộng với hàng ngàn tiếng khóc xé ruột của các gia đình đồng đội đã biến người nữ bác sĩ sản khoa ấy thành một chiến binh thực thụ trong thời bình. Suốt hơn 40 năm qua, bà đã từ bỏ sự an nhàn của tuổi hưu trí, lao vào nghiên cứu, thu thập hàng ngàn bệnh án để chứng minh mối liên hệ giữa Dioxin và các dị tật bẩm sinh. Bà trở thành Phó Chủ tịch Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam, lặn lội mang những bằng chứng rỏ máu ấy ra các tòa án quốc tế, không ngừng nghỉ đòi lại công lý cho hàng triệu nạn nhân yếu thế.

Câu chuyện của bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Toản là bức tranh chân thực và đau đớn nhất về di chứng chiến tranh. Nó nhắc nhở chúng ta một sự thật nhức nhối: Cuộc chiến đấu bảo vệ Tổ quốc có thể đã lùi xa, nhưng cuộc chiến để giành lại hình hài con người cho những mầm non Việt Nam thì vẫn đang tiếp diễn từng ngày trong những căn phòng vô trùng lặng lẽ.