Đám cưới ngày 22 tháng 5 trong căn hầm của tướng De Castries

Rạng sáng một ngày tháng 5 năm 1954, Nguyễn Thị Ngọc Toản đi bộ đến Mường Thanh sau một đêm xuyên rừng. Điểm đến của người nữ quân y trẻ tuổi là căn hầm mà tướng De Castries từng dùng làm sở chỉ huy của tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ.

Trên nóc hầm, lá cờ chiến thắng vẫn bay. Chung quanh còn ngổn ngang súng đạn, xe tăng và những dấu vết chưa kịp xóa của trận đánh vừa kết thúc. Ngọc Toản nghĩ mình được gọi đến để nhận một nhiệm vụ mới. Bà không biết rằng chỉ ít ngày sau, chính căn hầm ấy sẽ trở thành nơi tổ chức đám cưới của mình.

Nguyễn Thị Ngọc Toản sinh ngày 4 tháng 3 năm 1930 tại Thừa Thiên Huế, xuất thân trong một gia đình thuộc dòng Tôn Thất. Cha bà là Tôn Thất Đàn, từng làm quan dưới triều Nguyễn. Nhưng cuộc đời người con gái xứ Huế không đi theo con đường êm đềm vốn có.

Khi còn học tại Trường Đồng Khánh, Ngọc Toản đã tham gia hoạt động trong phong trào học sinh. Bà nhiều lần bị chính quyền thực dân bắt giữ. Năm 1950, gia đình bà rời Huế, lên chiến khu Việt Bắc. Tại đây, bà học y khoa và được người anh rể là bác sĩ Đặng Văn Ngữ hướng dẫn thêm về chuyên môn.

Cuối năm 1953, khi đang học khóa Y52 của Trường Đại học Y khoa tại Việt Bắc, Ngọc Toản nhận lệnh tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ. Bà được phân công về Đội điều trị số 2.

Những trạm quân y dã chiến được bố trí trong rừng, cách mặt trận một quãng đường đủ để hạn chế pháo kích nhưng vẫn phải thuận lợi cho việc chuyển thương binh. Mỗi khi một trận đánh kết thúc, cáng thương lại nối nhau đưa người bị thương về. Dụng cụ phẫu thuật, thuốc men, bông băng và cả thức ăn đều thiếu thốn.

Đến tháng 3 năm 1954, một trạm quân y tiền phương mang ký hiệu T59 được lập gần chiến địa. Ngọc Toản được điều đến làm việc tại đây. Máy bay Pháp thường xuyên quần thảo trên trời; ban đêm, pháo sáng khiến cả khu vực lúc mờ lúc tỏ. Dưới những căn hầm ẩm ướt, các thầy thuốc và quân y viên liên tục tiếp nhận thương binh.

Có lần, Ngọc Toản phụ bác sĩ Tôn Thất Tùng thực hiện một ca phẫu thuật. Bùn ngập dưới chân, vắt bám vào người nhưng bà không thể rời vị trí để gỡ chúng ra. Người phụ mổ phải giữ dụng cụ và chuyển bông gạc đúng lúc, bởi chỉ một động tác chậm trễ cũng có thể ảnh hưởng đến tính mạng thương binh. Khi ca mổ kết thúc, hai chân bà đã sưng đỏ vì những vết cắn.

Trong những đợt thương binh chuyển về dồn dập, khái niệm ngày và đêm gần như không còn. Các nhân viên quân y tranh thủ ngủ đứng trong hầm hoặc chợp mắt vài phút giữa hai ca cấp cứu. Khẩu phần chỉ có cơm nắm và cá khô, nhưng nhiều người vẫn nhường phần ăn của mình cho thương binh.

Cũng tại mặt trận ấy, Ngọc Toản được giao làm phiên dịch và giải thích chính sách đối xử với tù binh cho Geneviève de Galard, nữ y tá người Pháp có mặt trong tập đoàn cứ điểm. Sau này, năm 1994, de Galard gửi tặng bà một cuốn hồi ký nhân dịp kỷ niệm 40 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ.

Giữa những ngày khốc liệt ấy, Ngọc Toản vẫn giữ trong lòng tình cảm dành cho Cao Văn Khánh, Đại đoàn phó Đại đoàn 308.

Hai người biết nhau từ năm 1951. Khi ấy, Cao Văn Khánh đã là một cán bộ chỉ huy từng trải qua nhiều chiến dịch. Ông xuất thân trong một gia đình nhà nho ở Huế, từng học luật và làm nghề dạy học trước khi tham gia cách mạng. Nhờ sự giới thiệu của đồng đội, ông tìm đến trường y khoa ở Việt Bắc để gặp Ngọc Toản.

Tình cảm của họ được duy trì qua những lá thư gửi giữa các chiến dịch. Họ hẹn khi kháng chiến thắng lợi sẽ xin phép gia đình tổ chức hôn lễ. Nhưng cả hai đều không thể biết ngày ấy còn cách mình bao xa, cũng không biết liệu người kia có trở về nguyên vẹn sau mỗi trận đánh hay không.

Ngày 7 tháng 5 năm 1954, tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ bị đánh bại. Tuy nhiên, chiến thắng không đồng nghĩa mọi người lập tức được trở về. Cao Văn Khánh vẫn ở lại Mường Thanh cùng đơn vị, trong khi Ngọc Toản tiếp tục làm nhiệm vụ tại Đội điều trị số 2.

Ngày 17 tháng 5, bà nhận được lệnh có mặt tại mặt trận. Khoảng 5 giờ chiều, Ngọc Toản rời Bản Tấu, nơi đội điều trị đóng quân, đi bộ suốt đêm cùng người liên lạc. Gần 2 giờ sáng hôm sau, bà đến Mường Thanh.

Tại đây, bà bất ngờ gặp lại Cao Văn Khánh. Hai người từng nghĩ phải trở về Việt Bắc mới có thể làm lễ cưới, nhưng ông Trần Lương, Chủ nhiệm Chính trị mặt trận, đề nghị tổ chức hôn lễ ngay tại Điện Biên Phủ. Ngày cưới được ấn định là 22 tháng 5 năm 1954, đúng 15 ngày sau chiến thắng.

Căn hầm từng là trung tâm đầu não của quân Pháp được trang trí bằng những mảnh vải dù. Khoảng 40 đồng đội của Đại đoàn 308 và lực lượng quân y có mặt làm khách. Trên lễ đường là dòng chữ: “Vui duyên mới không quên nhiệm vụ”.

Không váy cưới, không nhẫn vàng, cô dâu chỉ sửa lại mái tóc và mặc một chiếc áo sơ mi giản dị. Chú rể vẫn mặc bộ quân phục đã theo mình qua chiến dịch. Ông Trần Lương đứng ra làm chủ hôn. Tiếng hát của cô dâu, chú rể và đồng đội vang lên trong căn hầm mà ít ngày trước còn là nơi phát đi những mệnh lệnh chiến tranh.

Sau buổi lễ, hai người chụp ảnh trên một chiếc xe tăng thu được tại sân bay Mường Thanh. Tấm ảnh cưới chỉ rộng khoảng 2 x 3cm, ghi lại hình ảnh đôi vợ chồng đứng trên tháp pháo, cùng nhìn về phía đồi A1.

Cao Văn Khánh tiếp tục cuộc đời quân ngũ, sau này trở thành Trung tướng, Phó tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam. Nguyễn Thị Ngọc Toản tiếp tục học tập và cống hiến cho ngành quân y, trở thành Đại tá, Giáo sư, bác sĩ và Chủ nhiệm Khoa Phụ sản của Bệnh viện Trung ương Quân đội 108.

Tháng 3 năm 2024, ở tuổi 94, bà trở lại Điện Biên. Bảy mươi năm đã trôi qua, người chồng từng cùng bà bước vào lễ cưới giữa chiến trường không còn nữa. Bà được đưa về thăm căn hầm cũ, nơi một buổi lễ giản dị đã biến chiến lợi phẩm của chiến tranh thành chứng tích của tình yêu.

Ngày 5 tháng 12 năm 2024, Giáo sư, bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Toản qua đời. Tấm ảnh cưới nhỏ bé trên chiếc xe tăng vẫn còn đó, nhắc người sau rằng Điện Biên Phủ không chỉ có chiến hào, pháo binh và những con số thương vong. Trong lịch sử của chiến thắng ấy còn có một ngày tháng 5, khi hai con người vừa bước ra khỏi bom đạn đã nắm tay nhau tin vào một cuộc đời hòa bình.