Đám tang biến thành cuộc "thức tỉnh" của cả một dân tộc

Phan Châu Trinh sinh năm 1872 tại Quảng Nam, là một trong những nhà chí sĩ tiêu biểu theo khuynh hướng cải cách ôn hòa đầu thế kỷ 20. Khác với Phan Bội Châu chủ trương bạo động vũ trang, ông tin rằng con đường cứu nước trước mắt phải là "khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh" — mở mang tri thức, thức tỉnh tinh thần tự cường và cải thiện đời sống nhân dân trước khi nghĩ đến việc giành lại độc lập. Ông tham gia giảng dạy, diễn thuyết tại trường Đông Kinh Nghĩa Thục ở Hà Nội, thu hút đông đảo người đến nghe. Năm 1908, khi vụ Hà thành đầu độc và phong trào chống thuế ở Trung Kỳ nổ ra và bị đàn áp, ông bị quy kết là người khởi xướng nên bị bắt và đày ra Côn Đảo hai năm, dù chủ trương của ông vốn là đấu tranh ôn hòa, bất bạo động.

Ông trút hơi thở cuối cùng lúc 21 giờ 30 ngày 24/3/1926 tại một căn nhà thuê giản dị trên đường Pellerin, Sài Gòn. Điều không ai ngờ tới là cái chết của một nhà chí sĩ đã về già, không còn nắm giữ vị trí chính trị nào, lại tạo nên một làn sóng chấn động chưa từng có. Đám tang ngày 4/4/1926 có tới 100.000 người đi theo linh cữu, kéo dài hơn hai cây số — trong khi dân số cả Sài Gòn - Chợ Lớn khi đó chỉ khoảng 345.000 người. Học sinh, sinh viên nhiều trường đồng loạt bãi khóa để tang; hàng chục nghìn người mang biểu ngữ mang tính chất quốc gia chủ nghĩa đi theo linh cữu.

Trước phong trào yêu nước bùng phát bất ngờ từ chính đám tang, thực dân Pháp hoảng sợ, ra lệnh cấm học sinh để tang, cấm tổ chức lễ truy điệu và cấm quyên góp — nhưng học sinh vẫn tiếp tục bãi khóa để phản đối. Theo dõi sự kiện từ Trung Quốc, Nguyễn Ái Quốc đã nhận định đây là một sự kiện "thức tỉnh" của toàn xứ Đông Dương. Sau này, chính Người còn viết rằng người Việt Nam chưa từng chứng kiến một sự việc to lớn như vậy trong lịch sử. Từ chính đám tang ấy, một thế hệ thanh niên mới đã được thức tỉnh tinh thần dân tộc, nhiều người trong số đó sau này trở thành những nhà cách mạng của giai đoạn tiếp theo.