Đàn kiến bò quanh hòn non bộ và câu sấm định hình cả một vùng đất nước
Một người đang lo sợ tính mạng bị đe dọa cử sứ giả đến hỏi kế thoát thân — nhưng thay vì trả lời thẳng, vị Trạng nguyên chỉ lặng lẽ dẫn ra sân, chỉ tay vào đàn kiến đang bò quanh hòn non bộ và buông một câu ngắn gọn, để rồi câu nói ấy đã định hình biên giới, vận mệnh của cả một dải đất nước suốt hơn hai trăm năm sau.
Năm 1545, Thái tể Nguyễn Kim — người đứng đầu Nam triều thời Lê Trung hưng — bị hàng tướng của Bắc triều ngầm bỏ thuốc độc sát hại. Con rể ông là Trịnh Kiểm sau đó dần thâu tóm quyền lực, thậm chí đã ra tay giết hại người con trai trưởng của Nguyễn Kim là Nguyễn Uông để trừ hậu họa. Người con thứ còn lại — Nguyễn Hoàng — nhận thấy tính mạng mình đang bị đe dọa nghiêm trọng, đã bí mật cử người đến am Bạch Vân tìm gặp Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, xin một lời chỉ dẫn.
Nguyễn Bỉnh Khiêm khi ấy không trả lời trực tiếp câu hỏi của sứ giả, mà lặng lẽ dắt người này ra khu vực hòn non bộ trước sân, chỉ vào đàn kiến đang bò quanh đó rồi ngâm khẽ một câu: "Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân" — nghĩa là một dải Hoành Sơn có thể dung thân muôn đời. Hiểu được ngụ ý sâu xa trong lời khuyên ấy, Nguyễn Hoàng đã nhờ chị gái mình xin anh rể Trịnh Kiểm cho phép vào trấn thủ vùng đất Thuận Hóa, phía nam dãy Hoành Sơn (nay thuộc khu vực Quảng Bình, đèo Ngang).
Nghe theo lời khuyên ấy, Nguyễn Hoàng rời khỏi vòng nguy hiểm ở Đàng Ngoài, vào Nam gây dựng cơ nghiệp, đặt nền móng cho các đời chúa Nguyễn cai trị vùng Thuận Hóa - Quảng Nam, dần mở rộng bờ cõi về phương Nam qua nhiều thế hệ, cuối cùng hình thành nên triều đại nhà Nguyễn sau này. Câu sấm ngắn gọn ấy được xem là một trong những lời tiên đoán có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lịch sử Việt Nam, gắn liền với cả một giai đoạn phân chia Đàng Trong - Đàng Ngoài kéo dài hơn hai thế kỷ.
