Đặng Bích Hà – Nữ trí thức thầm lặng và người bạn đời của Đại tướng Võ Nguyên Giáp

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Bích Hà (1928–2024) là một nhà sử học, nhà giáo Việt Nam và là phu nhân của Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Sinh ra trong một gia đình trí thức nổi tiếng, bà có một cuộc đời gắn bó với giáo dục, nghiên cứu lịch sử và gia đình. Bên cạnh sự nghiệp riêng, bà còn được biết đến như người bạn đời đồng hành bền bỉ của Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong gần tám thập niên.

Sinh trưởng trong một gia đình trí thức

Đặng Bích Hà sinh ngày 4/4/1928 tại Thanh Chương, Nghệ An, là con trưởng trong gia đình có sáu người con. Cha bà là Giáo sư Đặng Thai Mai, một học giả, nhà giáo và nhà nghiên cứu văn học nổi tiếng; mẹ là bà Hồ Thị Toan.

Khi lên sáu tuổi, Đặng Bích Hà cùng gia đình chuyển ra Hà Nội sinh sống. Lớn lên trong môi trường trí thức, bà sớm được tiếp xúc với sách vở, văn hóa và đời sống học thuật. Chính nền tảng gia đình đã góp phần hình thành ở bà niềm say mê học tập và nghiên cứu.

Tên "Bích Hà" cũng mang một ý nghĩa đặc biệt. Theo em gái bà là PGS-TS Đặng Thị Hạnh, cái tên này có nghĩa là "ráng biếc", gắn với những hình ảnh đẹp của bầu trời quê nhà mà cha bà từng ngắm nhìn.

Một nữ sinh có nền tảng học vấn tốt

Năm 1946, Đặng Bích Hà tốt nghiệp Tú tài Triết học tại Trường Lycée Albert Sarraut ở Hà Nội. Gia đình từng dự định cho bà sang Pháp du học nhưng kế hoạch không thể thực hiện do hoàn cảnh đất nước lúc bấy giờ.

Sau đó, con đường học tập và nghiên cứu của bà tiếp tục phát triển. Khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, bà học tiếp đại học rồi sang Liên Xô làm nghiên cứu sinh. Từ một nữ trí thức trẻ, bà dần trở thành một nhà nghiên cứu và giảng dạy lịch sử.

Nhà giáo và nhà nghiên cứu lịch sử

Khác với hình ảnh thường được biết đến với tư cách phu nhân Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Đặng Bích Hà có sự nghiệp học thuật riêng.

Bà từng giảng dạy lịch sử tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, sau đó làm nghiên cứu viên tại Viện Đông Nam Á. Công việc giảng dạy và nghiên cứu giúp bà có cơ hội tiếp tục theo đuổi niềm đam mê lịch sử, đồng thời đóng góp vào lĩnh vực khoa học xã hội của Việt Nam.

Là một người được đào tạo bài bản về lịch sử, bà có khả năng tiếp cận, hệ thống và đối chiếu tư liệu một cách cẩn trọng. Chính năng lực ấy sau này còn giúp bà hỗ trợ việc lưu giữ và kiểm chứng nhiều tư liệu liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của chồng.

Mối duyên với Đại tướng Võ Nguyên Giáp

Đặng Bích Hà gặp Võ Nguyên Giáp trong môi trường gia đình và trí thức. Cha bà, Giáo sư Đặng Thai Mai, là một người bạn của Võ Nguyên Giáp. Khi còn trẻ, Võ Nguyên Giáp thường đến nhà Đặng Thai Mai, có khi ở lại nhiều ngày, dạy Bích Hà học và hướng dẫn bà đọc sách.

Những buổi tối khi các thành viên khác trong gia đình đã nghỉ, hai người vẫn ngồi bên bàn đọc sách, trò chuyện. Tình cảm giữa họ dần được vun đắp từ sự đồng điệu về trí tuệ và tâm hồn.

Năm 1946, Đặng Bích Hà và Võ Nguyên Giáp kết hôn. Hôn lễ được tổ chức giản dị tại một ngôi nhà trên phố Hàng Bài, Hà Nội, chỉ khoảng ba tuần trước ngày Toàn quốc kháng chiến.

Người vợ đồng hành cùng một vị tướng

Cuộc hôn nhân của Đặng Bích Hà và Võ Nguyên Giáp kéo dài gần 68 năm, trải qua những giai đoạn đặc biệt của lịch sử Việt Nam.

Trong khi Võ Nguyên Giáp thường xuyên bận rộn với công việc quân sự và cách mạng, Đặng Bích Hà trở thành người giữ gìn tổ ấm gia đình. Bà vừa chăm lo cho các con, vừa tiếp tục công việc nghiên cứu và giảng dạy.

Hai người có bốn người con: Võ Hòa Bình, Võ Hạnh Phúc, Võ Điện Biên và Võ Hồng Nam.

Cuộc sống gia đình của họ được những người thân quen nhớ đến bởi sự giản dị và gắn bó. Dù công việc của Đại tướng luôn bận rộn, ông vẫn duy trì những quan tâm nhỏ dành cho vợ. Theo lời kể của người thân, hằng năm vào ngày cưới, ông thường nhờ các con mua hoa hồng nhung – loài hoa bà yêu thích – để tặng bà.

Người thầm lặng phía sau những trang hồi ức

Vốn là một nhà sử học, Đặng Bích Hà có vai trò đáng chú ý trong việc lưu giữ và hệ thống hóa những tư liệu liên quan đến cuộc đời Đại tướng Võ Nguyên Giáp.

Khi Trung tướng Phạm Hồng Cư thực hiện công việc biên soạn hồi ức về Đại tướng, bà đã cung cấp nhiều thông tin, giúp ông kiểm tra và lý giải những tư liệu lịch sử.

Đặc biệt, bà hỗ trợ việc xác minh những thông tin liên quan đến năm sinh của Võ Nguyên Giáp bằng cách đối chiếu các tài liệu lưu trữ. Khả năng nghiên cứu và vốn hiểu biết lịch sử của bà vì thế trở thành một nguồn hỗ trợ quan trọng cho việc ghi lại những câu chuyện về cuộc đời Đại tướng.

Một cuộc đời giản dị sau ánh hào quang

Đặng Bích Hà sống khá kín tiếng và ít xuất hiện trước công chúng. Dù là phu nhân của một trong những nhân vật quân sự nổi tiếng nhất Việt Nam, bà vẫn giữ phong cách sống giản dị, khiêm nhường.

Những người thân và bạn bè khi nhắc đến bà thường nói về một người phụ nữ có đời sống tinh thần phong phú, yêu sách, yêu lịch sử và luôn giữ sự bình tĩnh, nền nếp.

Điều đáng trân trọng là bà không chỉ đứng bên cạnh người chồng nổi tiếng mà còn có một con đường riêng với tư cách nhà giáo và nhà sử học.

Những phần thưởng ghi nhận đóng góp

Trong quá trình công tác và hoạt động, Đặng Bích Hà được Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng, trong đó có Huân chương Chiến thắng hạng Ba và Huân chương Kháng chiến hạng Nhì, cùng nhiều phần thưởng khác.

Những phần thưởng ấy ghi nhận những đóng góp của bà trong những giai đoạn lịch sử quan trọng của đất nước.

Những năm tháng cuối đời

Sau khi Đại tướng Võ Nguyên Giáp qua đời năm 2013, Đặng Bích Hà tiếp tục sống tại Hà Nội. Những năm cuối đời, bà vẫn được người thân và những người từng biết đến gia đình Đại tướng nhắc đến với sự kính trọng.

Bà qua đời lúc 0 giờ 50 phút ngày 17/9/2024, hưởng thọ 96 tuổi. Sau đó, bà được an nghỉ tại Vũng Chùa – Đảo Yến, cạnh phần mộ của Đại tướng Võ Nguyên Giáp.

Một nữ trí thức để lại dấu ấn riêng

Cuộc đời Đặng Bích Hà gắn với nhiều tầng ý nghĩa. Bà là con gái của một gia đình trí thức lớn, là một nhà giáo, nhà nghiên cứu lịch sử và là người bạn đời của Đại tướng Võ Nguyên Giáp.

Nếu Võ Nguyên Giáp dành phần lớn cuộc đời cho sự nghiệp cách mạng và quân sự, thì Đặng Bích Hà chọn một con đường lặng lẽ hơn: giảng dạy, nghiên cứu, chăm sóc gia đình và gìn giữ những ký ức của người thân cũng như một thời đại.

Hình ảnh của bà vì thế không chỉ nằm ở danh xưng "phu nhân Đại tướng", mà còn ở phẩm chất của một nữ trí thức sống giản dị, sâu sắc và bền bỉ với công việc của mình.

Đặng Bích Hà – người phụ nữ mang tên “ráng biếc”, nhà sử học, nhà giáo và người bạn đời của Đại tướng Võ Nguyên Giáp – đã dành gần trọn cuộc đời cho tri thức, gia đình và những giá trị mà bà trân trọng. Cuộc đời bình dị nhưng giàu chiều sâu của bà là một phần đẹp trong câu chuyện về thế hệ trí thức Việt Nam đã đi qua những năm tháng lịch sử đầy biến động của đất nước.